Blijven Zwitsers Zwitsers in de VN?

De Zwitsers stemmen zondag over toetreding tot de Verenigde Naties. Het einde der tijden of gewoon een praktische stap?

De tegenstanders weten het zeker, de Zwitserse soevereiniteit staat zondag op het spel. Want dan beslissen de Zwitsers in een referendum of hun land het 190ste lid wordt van de Verenigde Naties. De nee-stemmers spreken van een bezegeling van het Zwitserse lot, van het einde van de neutraliteit en de directe democratie, van een geniepige eerste stap op weg naar toetreding tot Europese Unie en NAVO en van gedwongen deelname aan VN-vredesoperaties.

Onzin, menen de voorstanders. VN-lidmaatschap verandert helemaal niets. De wereld is allang een dorp, zegt bijvoorbeeld de conservatieve Neue Zürcher Zeitung (NZZ) die zich voor toetreding heeft uitgesproken. De Verenigde Naties vormen slechts het dorpsplein waar de dorpelingen bijeenkomen om meningen uit te wisselen. Door het dorpsplein te mijden ben je niet neutraal, maar behoor je domweg tot degenen die niet meepraten.

In 1986 was er al eens een referendum over dezelfde kwestie. Toen stemde nog driekwart tegen en hadden de voorstanders in geen van de 26 kantons een meerderheid. Maar de situatie is veranderd. De Koude Oorlog, die destijds ook binnen de burelen van de Verenigde Naties in alle hevigheid woedde, maakte de VN tot een machteloos orgaan en dwong de leden vaak tot stellingname voor een van beide blokken. Er waren destijds bovendien wel meer landen die niet tot de VN behoorden. Niemand sprak schande van de Zwitserse afwijzing.

Nu deelt Zwitserland zijn vrijwillige uitzonderingspositie alleen nog met het Vaticaan. De Koude Oorlog is voorbij en daardoor heeft het begrip neutraliteit een andere betekenis gekregen, zeggen de voorstanders. Kijk maar naar de praktijk: Zwitserland sluit zich steeds vaker aan bij sancties van bij voorbeeld de Europese Unie. Steeds vaker ook neemt het land deel aan humanitaire missies onder VN-vlag. Waarom alleen meedoen, zonder mee te beslissen?

Voor de tegenstanders is die praktijk juist hét bewijs dat de neutraliteit wordt bedreigd. Nu al is Zwitserland regelmatig genoodzaakt stelling te nemen,VN-lidmaatschap zal dat alleen maar erger maken. En, zegt bij voorbeeld parlementariër Christoph Mörgeli, Zwitserland met zijn ver doorgevoerde directe democratie hecht sterk aan rechtsstructuren, terwijl de VN werken op basis van machtsstructuren. De vijf permanente vertegenwoordigers in de Veiligheidsraad met een veto-recht hebben het voor het zeggen. ,,Ik wil een vrij Zwitserland'', aldus Mörgeli in de NZZ. ,,Het is voor Zwitserland geen succesformule en ook geen uitdaging om te worden zoals alle anderen.''

Mörgeli's partij, de Zwitserse Volkspartij (SVP), leidt onder aanvoering van partijleider en miljardair Christoph Blocher de campagne tegen toetreding. Geheel in zijn stijl, voert populist Blocher die campagne met de botte bijl. Vrij letterlijk, want op een van de `nee'-affiches slaat een bijl het woord neutraliteit aan diggelen. Een opmerking als ,,het Handvest van de Verenigde Naties verplicht Zwitserland straks tot oorlogshandelingen als de Veiligheidsraad daar om vraagt'', berust misschien niet op waarheid, maar komt bij bezorgde Zwitsers wel hard aan.

Voor Blocher staat er meer op het spel dan alleen de neutraliteit. Zijn partij werd bij de laatste parlementsverkiezingen in grootte de tweede van het land. Maar de zevenkoppige regering wordt al bijna vijftig jaar samengesteld volgens de Zauberformel, de `magische' formule van twee liberalen, twee sociaal-democraten, twee christen-democraten en slechts één SVP'er. Blocher aast op de tweede zetel van de in omvang slinkende christen-democratische partij. En uitgerekend christen-democraat Joseph Deiss is als minister van Buitenlandse Zaken woordvoerder van de voorstanders.

Blocher weet dat een meerderheid van de Zwitsers inmiddels voor toetreding is – volgens de laatste opiniepeilingen ongeveer 55 procent. Maar hij weet ook dat het referendum vereist dat in meer dan de helft van de 26 kantons een meerderheid vóór moet stemmen, het zogeheten Ständemehr. En dat is nog niet zo zeker. In de stedelijke gebieden en ook in het Franstalige deel zal die meerderheid er wel zijn. Maar voor het Ständemehr – bedoeld om in de federale machtsverhouding te voorkomen dat de stem van de plattelandsbevolking niet meer wordt gehoord – telt de stem van een boer uit Appenzell veertig keer zwaarder dan een inwoner van Zürich. De plattelandsbevolking stemt doorgaans behoudender. Daardoor zouden kantons als St. Gallen en Aargau wel eens de doorslag kunnen geven.

Een blik in de geschiedenis zou echter juist de traditionalisten over de streep moeten trekken, neemt de NZZ. De commentator herinnerde onlangs aan de Zwitserse ontreddering na de Franse Revolutie. De republiek Genève zocht en vond aansluiting bij de Zwitserse Eidgenossenschaft. En de Europese landen ook bevestigden Zwitserlands `immer wäherende Neutralität'. Beide successen waren te danken aan de deelname aan de Vredesconferentie van Parijs (1814) en aan het Weense Congres (1815) en niet door zogenaamd neutraal als `buitenstaander' aan de zijlijn te blijven staan.