`Alles wat men doet is cultureel bepaald'

De Aziatische Amerikaan Chang-rae Lee schreef twee succesvolle romans, waarin de valkuilen van immigratie en aanpassing meesterlijk in kaart worden gebracht. Hoe aanpassing iemand onzichtbaar kan maken.

Chang-rae Lee (Seoel, 1965) haalt berustend zijn schouders op. Dat hij als Aziatisch-Amerikaanse schrijver door veel van zijn lezers als een vertegenwoordiger wordt gezien, is vervelend, maar er valt niet aan te ontsnappen. ,,Omdat ik nu eenmaal geen gemiddelde blanke Amerikaanse schrijver ben, zal een groot gedeelte van mijn publiek mijn boeken als sociale documenten willen zien. En vervolgens worden ze kwaad wanneer mijn personages dingen doen of gedachten hebben die hen niet bevallen.

,,Vooral Amerikanen van Aziatische afkomst reageren vaak overgevoelig wanneer een van hun soortgenoten op een weinig flatterende wijze wordt geportretteerd. Je kunt dan nog zo vaak tegenwerpen dat het om de particuliere belevenissen van één individu gaat, maar dat heeft geen zin, heb ik gemerkt. Er zijn ook niet zoveel personages met zo'n specifieke achtergrond, dus het is geen wonder dat lezers die als spiegel willen gebruiken. De meeste immigranten uit Azië zijn pas na 1965 in de Verenigde Staten gearriveerd. In mijn werk schuw ik de maatschappelijke werkelijkheid ook geenszins, ik beschouw mezelf wel degelijk als een realist, maar ik schrijf er niet over in algemeen geldende termen, ik laat alleen maar zien hoe mijn personages die werkelijkheid ondergaan. Uitsluitend in dat opzicht is mijn werk waarheidsgetrouw.'

Twee romans schreef Chang-rae Lee. Zijn debuut was het intrigerende, met prijzen overladen Native Speaker (1995), dat juist vorige week is verkozen als boek van de maand in een door de stad New York in het leven geroepen boekenclub. Lee: ,,Mijn uitgever sprong natuurlijk een gat in de lucht en het is ook mooi als een boek van je wordt uitverkoren, maar ze vertellen je er niet bij dat de keuze ogenblikkelijk van alle kanten heftig wordt betwist. Veel mensen gaan er vanuit dat als een roman voor zoiets wordt gekozen, die wel niet al te best zal zijn'.

Onzichtbaar

Zijn tweede roman was het eveneens bejubelde A Gesture Life (1999), dat door de Aziatisch-Amerikaanse filmmaker Wayne Wang verfilmd gaat worden (,,Als er geld op tafel komt, tenminste. Want zelfs aan de kleine, onafhankelijke filmbedrijven kun je een film met een zeventigjarige Japanner als hoofdpersoon maar moeilijk verkopen.') Beide boeken verschillen onderling hemelsbreed van onderwerp en toon, maar allebei hebben ze een hoofdpersoon die zich zozeer aan zijn vreemde omgeving heeft aangepast, dat hij nagenoeg onzichtbaar is geworden.

In Native Speaker, zojuist in een Nederlandse vertaling verschenen, is het Henry Park, die zich in dienst van een schimmige organisatie als een mol in verschillende kringen begeeft om te spioneren; wanneer hij in New York op een politicus van Koreaanse afkomst wordt afgestuurd, die een gooi naar het burgermeesterschap lijkt te willen doen, wordt Park gedwongen zijn onvermogen tot daadwerkelijke betrokkenheid in zijn eigen leven onder ogen te zien. In A Gesture Life is het een bejaarde Japanse dokter achter wiens nadrukkelijk rimpelloze bestaan in een kleine Amerikaanse stad trauma's en schuldgevoelens schuilgaan, een gruwelijke episode tijdens de Tweede Wereldoorlog, die hij gedurende het grootste deel van zijn leven zorgvuldig heeft geprobeerd weg te poetsen. Meesterlijk is de manier waarop Lee zijn vertellende personages er gaandeweg bewust van laat worden dat het juist hun aanpassingsvermogen is dat hen buiten het leven zelf heeft geplaatst. In hun verbeten verlangen naar geborgenheid, hebben ze reële ervaringen onmachtig aan zich voorbij laten gaan.

Bij beide mannen is hun houding sterk verweven met hun gespleten culturele achtergrond. Lee: ,,Voor mij spreekt dat vanzelf. Mensen komen niet zomaar uit de lucht vallen. Vrijwel alles wat mensen doen, en de manier waarop, is cultureel bepaald. Liefde, vriendschap, ambities, onze houding tegenover de wereld, het heeft allemaal te maken met waar je vandaan komt. Zowel Henry Park in Native Speaker als Doc Hata in A Gesture Life zijn zich maar al te bewust van de spanningen die hun afkomst met zich meebrengt. Hata is voor mij heel erg Japans in zijn levenshouding. Alle mensen rondom Henry Park in Native Speaker spreken hun eigen, specifieke taal – zijn Koreaanse familie, zijn Amerikaanse vrouw, zijn collega-spionnen – en hijzelf spreekt ze allemaal door elkaar, maar zelf heeft hij geen eigen taal. Natuurlijk verdwijnt dat wanneer de generaties elkaar opvolgen. Mijn kinderen zullen er al veel minder last van hebben. Maar wat mijn personages hebben – de neiging om je eigen persoonlijkheid af te schermen ten gunste van uiterlijke assimilatie – dat is iets dat ik uit eigen ervaring ken. Mensen vragen me wel waarom ik in Native Speaker van die populaire politicus een Aziatische Amerikaan heb gemaakt. De reden is dat er zo iemand helemaal niet was. De eerste generatie immigranten uit Azië concentreerde zich alleen op hun werk en op hun eigen kring, en hield zich verre van maatschappelijke aangelegenheden. Nu pas ontstaat langzaam het gevoel er daadwerkelijk bij te horen, en alleen dan kun je een maatschappelijke rol opeisen.'

Mensen hebben in het algemeen de neiging om een soort cel rondom zichzelf te creëren, zegt Lee, een eigen, comfortabel beeld van de werkelijkheid. ,,Ze doen dat uit zelfbescherming of gemakzucht. Maar iemand als Doc Hata in A Gesture Life wil zo graag ongezien blijven, zo graag opgaan in de groep, zonder ook maar iemand tot last te zijn, dat hij een voor mij een tragische figuur wordt. Dat verlangen is weliswaar een streven naar assimilatie, maar het is een assimilatie die het eigen ik volkomen wegveegt. Ikzelf en zoveel andere mensen tussen wie ik ben opgegroeid, mijn ouders in het bijzonder, hebben zo lang ons best gedaan om deel uit te gaan maken van een samenleving die we nog helemaal niet konden doorgronden. Alles in je persoonlijke leven wordt daar ondergeschikt aan. Het is alsof je wanhopig graag lid van een of andere club wilt worden. Wanneer het na jarenlange inspanningen dan eindelijk zo ver is, begin je je ineens af te vragen: waarom wilde ik hier ook alweer zo graag bijhoren?'

Beursanalist

Het is de schrijver in Chang-rae Lee die aan die houding een einde heeft gemaakt. ,,Ik ging naar de beste scholen, studeerde aan Yale University, werkte op Wall Street als beursanalist. Natuurlijk heb ik daar veel aan gehad, maar zo voelde het uiteindelijk helemaal niet. Ik werd alleen maar met steeds meer vragen over mijzelf geconfronteerd. Na een jaar heb ik mijn baan op de beurs eraan gegeven. Die beviel me best, maar ik wist dat als ik het nu niet zou doen, ik helemaal nooit schrijver zou worden. Je staat versteld hoeveel mannen in Wall Street ervan dromen ooit de Great American Novel te schrijven, bankiers, speculanten, analisten, allemaal hebben ze literaire ambities. En het komt er nooit van.'

Chang-rae Lee: Moedertaal. Vertaald door Marijke Koch. Anthos, 352 blz. €22,50. Ook A Gesture Life is bij dezelfde uitgeverij in vertaling verschenen, onder de titel Een leven van gebaren, 356 blz. €24,90