Het komende JSF-schandaal

Wat bezielt het kabinet om op de valreep de financiering van de Nederlandse deelname aan de ontwikkeling van de Joint Strike Fighter (JSF) erdoor te drukken? Het is een raadsel. De D66-ministers zien er niets in. Bij enkele PvdA-ministers bestaan aarzelingen. Premier Kok gaf pas zijn steun na een indringend gesprek met Lodewijk de Waal, voorzitter van de FNV. Vakbondsman De Waal en werkgeversvoorzitter Schraven (VNO-NCW) hebben in naam van de werkgelegenheid (maximaal duizend banen) en het bedrijfsleven (Philips en Stork) eendrachtig gelobbyd voor deelname aan de JSF. Kok blijkt, niet voor het eerst, gevoelig voor druk van de sociale partners.

Onder de brief van het kabinet aan de Kamer staan de handtekeningen van vier VVD-bewindslieden twee keer Defensie, Economische Zaken en Financiën. Defensie volgt de lijn van de Koninklijke Luchtmacht vrij naar Henry Ford: het maakt niet uit wat voor toestellen het zijn, als ze maar Amerikaans zijn. Jorritsma profileert zich na vier jaar van mislukte marktwerking als de nieuwe kampioen industriepolitiek, een beleid waarmee de liberalen vroeger niet geïdentificeerd wensten te worden. Ze heeft Zalm over de streep getrokken, ondanks zijn aanvankelijke verzet. Zalm geeft kostbare steun aan de nummer twee van de VVD-lijst, waarvoor hij bereid is zijn eigen solide begrotingsreputatie op te rekken.

Op 11 maart houdt de Kamer een hoorzitting over de opvolger van de F-16. Afgezien van de bondgenootschappelijke, technische en militair-strategische aspecten die daar aan de orde zullen komen, moeten de Kamerleden ook eens kijken naar de financiële onderbouwing van het kabinetsvoorstel. Die rammelt aan alle kanten. Het is onbegrijpelijk dat EZ en Financiën dit financiële broddelwerk hebben laten passeren. Een voorbeeld: volgens de nota van Defensie, die is ondertekend door de vier bewindslieden (11 februari 2002), bedraagt 800 miljoen dollar tegen een dollarkoers van 1,15 euro 858 miljoen euro. Maar 800 keer 1,15 is 920 en dat was ook het bedrag dat Jorritsma op 8 februari op een persconferentie ter toelichting noemde. Hier klopt iets niet.

Er is geen rekenfout gemaakt, het gaat om een verschil tussen lopende (800 miljoen dollar) en constante (746 miljoen dollar) prijzen, d.w.z. volgens de Amerikaanse respectievelijk de Nederlandse manier van begroten mét en zónder inflatiecorrectie. Maar deze toelichting staat nergens vermeld. De onduidelijkheid heeft de verwarring over de kosten vergroot en hoe het verschil van 62 miljoen tussen 920 en 858 miljoen euro gefinancierd gaat worden, is niet aangegeven.

Als er inkomsten in euro's zijn en uitgaven in dollars, moet rekening gehouden worden met valutarisico's. Aanvankelijk was Defensie uitgegaan van een eurokoers van één dollar tot en met 2012. Dat was makkelijk rekenen, maar het was Zalm te dol. Nu wordt uitgegaan van 1,15 euro voor een dollar, de huidige koers van de euro. Ook dat is voor een langlopend project natuurlijk een slag in de lucht, maar er wordt voor het valutarisico geen voorziening getroffen. De aanpassing van de dollarkoers leverde in de business case voor de JSF een tegenvaller op van 42 miljoen euro. Geen nood, Jorritsma verklaarde zich bereid dit gat te dichten. Ze gaat dit bedrag weghalen bij begrotingsposten voor dit jaar van haar departement, maar ze weet nog niet welke.

Het kostte toch al moeite de financiering van de deelname aan de JSF rond te krijgen. Na de bijdragen uit de begrotingen van Defensie (400 miljoen), EZ (60 miljoen), de industrie (55 miljoen) en de extra steun van EZ (42 miljoen) bleef er nog steeds een gat van 300 miljoen over. Hierop is de boekhoudkundige creativiteit van Zalm losgelaten.

De gevonden oplossing is verhuld in een cryptische zin: ,,Het restant van de financiering wordt opgevangen door een incidentele belasting van het EMU-saldo in de jaren 2003, 2004 en 2005 met circa E100 miljoen per jaar, die als niet-relevant voor de regels budgetdiscipline geldt.'' Wat staat hier in gewoon Nederlands? De overheid gaat 300 miljoen extra lenen. Het financieringstekort en de staatsschuld worden vergroot ten behoeve van de JSF. Maar deze leningen vallen buiten de Europese regels van de Economische en Monetaire Unie (EMU), omdat het bedrijfsleven beloofd heeft een deel van het geld te zullen terugbetalen.

Dit is volstrekt ongeloofwaardig. De terugbetaling als die plaatsvindt bedraagt 3,5 procent per jaar, te beginnen in 2006, hetgeen betekent dat er tot 2032 over wordt gedaan. Wie dan leeft, die dan zorgt. De rentelasten over de geleende 300 miljoen euro worden volledig gedragen door de begrotingen van EZ en Defensie. Daarbij wordt uitgegaan van een rekenrente van 2,77 procent. Maar de Agent van Financiën die de staatsleningen uitschrijft, zal toch echt een hogere rente moeten betalen. Wie voor het verschil opdraait, is onbekend. Op zijn minst zou in de berekeningen de rente op staatsleningen gehanteerd moeten worden, plus een reële risico-opslag. Anders is sprake van rentesubsidies.

Bij het ministerie van Financiën geeft men schoorvoetend toe dat financiering door middel van extra leningen wel een heel bijzondere constructie is. Er is geen precedent voor. Het ondermijnt de gekoesterde uitgavenkaders, het wordt ten onrechte buiten de discipline van de EMU gehouden en het is de vraag of de Europese Commissie de redenering dat deze leningen niet meetellen voor het EMU-tekort, zal slikken. Het is zelfs mogelijk dat `Brussel' het hele pakket zal afwijzen als een ongeoorloofde vorm van staatssteun aan de industrie.

Het kabinet probeert met financiële kunstgrepen de deelname aan de ontwikkeling van de JSF te forceren. Zalm vergooit zijn waardevolste politieke asset, zijn reputatie van financiële deugdelijkheid. Jorritsma is in de ban van de industriepolitiek. Van Hoof en De Grave bieden geen weerstand tegen druk van de luchtmacht. Kok laat zijn oren hangen naar de polderjongens, de voorzitters van de vakbeweging en het werkgeversverbond. Misschien is de JSF de beste militaire optie, maar het financiële schandaal tekent zich af. Kamerleden: wakker worden!

rjanssen@nrc.nl