Er kwam geen examencommissie aan te pas

Wat begon als een onderzoek naar `losse draadjes' in het hoger beroepsonderwijs, bracht grootscheepse fraude aan het licht. 5.000 nietsvermoedende studenten draaiden mee in de studentencarrousel.

Het onderzoek van het ministerie van Onderwijs naar miljoenenfraude bij zes scholen voor hoger beroepsonderwijs (hbo) begon met wat `losse draadjes' en vage beschuldigingen. Hogescholen zouden ten onrechte miljoenen subsidie opstrijken voor Belgische studenten.

Nu, drie maanden later, blijkt het allemaal waar. En zelfs nog iets erger dan gedacht. Ruim vijfduizend Belgische studenten Bedrijfskunde werden tussen 1998 en 2001, zonder dat ze het wisten, achtereenvolgens aan de hogescholen van Amsterdam, Alkmaar, Groningen, Deventer, Utrecht én Breda ingeschreven om ook een Nederlands hbo-diploma Bedrijfkader te halen. De studenten hebben nooit in Nederland colleges gevolgd. Maar de hogescholen kregen wel subsidie voor ze. Aan de `Vlaamse constructie' of de `studentencarrousel' hebben de hogescholen 30 miljoen euro verdiend.

Minister Hermans van Onderwijs heeft aangifte gedaan tegen de zes hogescholen. En tegen één particulier bedrijf. Het bedrijf heet Opleiding en Ontwikkeling (O&O), is gevestigd in Breda en zou een hoofdrol spelen bij de Vlaamse constructie. Het bedrijf wierf de studenten en `organiseerde' het onderwijs. Zo stond het in de contracten die de hogescholen sloten met O&O.

Maar het bedrijf deed nog veel meer. Niet de hogescholen, maar O&O verleende de Belgische studenten vrijstelling voor vakken. Ze hoefden niet opnieuw tentamen te doen, de punten telden automatisch mee voor het Nederlandse diploma. In de praktijk betekende dat, dat de onderwijscoördinator van O&O een cijferlijst stuurde naar de hogescholen. En die deelden dan een diploma uit. Daar kwam geen examencommissie aan te pas. Het viel de accountants van het ministerie op dat studenten dezelfde cijfers haalden voor de Nederlandse vakken als voor de vergelijkbare Belgische.

Stichting O&O werd in 1998 opgericht als opleidingsinstituut door en voor defensieambtenaren. Er werd gereorganiseerd bij defensie, veel officieren van marine en landmacht moesten afvloeien. Via O&O konden ze een heao-diploma halen, waarna ze, zo staat in de oprichtingsakte, door een aantal vrijstellingen versneld een universitaire graad konden halen.

Jan van Zwieten (42) is een van de oprichters van O&O. Hij studeerde aan de militaire academie van Breda en schoolde zich via O&O om tot registeraccountant. Van Zwieten maakte van O&O een bloeiende besloten vennootschap. In het boekjaar 1999-2000 is de omzet met 118 procent gestegen ten opzichte van het jaar ervoor. Er wordt zeven miljoen gulden winst gemaakt op een omzet van 14 miljoen gulden.

Het zijn ook precies die jaren, 1998 tot begin 2001, waarin volgens de accountants de `Vlaamse constructie' werd bedacht en uitgevoerd. Van Zwieten sloot contracten met in elk geval deze zes hogescholen, maar waarschijnlijk ook nog met andere. O&O wierf studenten, de hogescholen schreven ze in en vroegen subsidie voor ze aan.

De hogescholen droegen 50 tot 60 procent van de subsidie die ze – onterecht – ontvingen af aan O&O. Niet de studenten, maar O&O betaalde het collegegeld aan de hogescholen. Door het `rondpompen' van gelden, zeggen de accountants, kwam het er op neer dat het collegeld werd betaald met subsidiegeld. Dat is op zijn minst `ondoelmatig' en wellicht strafbaar.

Van de Vlaamse constructie hebben wij nooit iets geweten, zeggen J. van Lotringen en P. Hannen. Zij zijn directeur van Informa Europe, een internationaal uitgeversconcern en kochten in november 2000 O&O van Van Zwieten. Hannen en Van Lotringen werden toen ook bestuurslid van O&O. Van Lotringen werd algemeen bestuurslid, Hannen werd de financiële man.

Het kleine O&O werd zo onderdeel van een enorme multinational met vele vertakkingen. Informa Europe is namelijk weer onderdeel van de Informa Group in Londen, een bedrijf in commerciële dienstverlening. Overigens zijn Van Lotringen en Hannen ook daar directeur van.

Om schade aan het moederbedrijf te beperken, werd Van Zwieten twee weken geleden al op non-actief gezet. ,,In onderling overleg'', aldus het moederbedrijf. Hannen van Van Lotringen trokken zich tijdelijk terug als bestuurslid. Gisteren werd Van Zwieten ontslagen. Van Lotringen zegt dat er een juridische procedure loopt om de schade te verhalen bij Van Zwieten.

Van Zwieten zit thuis. Zijn ontslag kwam als een `donderslag', zegt hij. ,,Het lijkt net alsof ik alle spelers heb doodgeslagen, dat de scheidsrechter niet oplette en dat ik nog een doelpunt gemaakt heb ook. Iedereen roept nu: Ich habe es nicht gewusst. Maar al die jaren hebben directeuren, advocaten en accountants meegekeken.''

Hermans heeft justitie gevraagd de rol van O&O te onderzoeken. Speciale aandacht is er voor de verdergaande samenwerking tussen O&O en drie hogescholen, die van Amsterdam, Breda en Utrecht. En dan vooral naar de commerciële opleidingen van de hogescholen die zijn ondergebracht bij aparte bv's. De Hogeschool van Amsterdam heeft sinds 1991 een aparte commerciële poot, Interact bv. Het bedrijf leed enorme verliezen. Voormalige collegevoorzitter S. Korteweg kwam met O&O overeen dat zij het volledig management zouden gaan voeren. De huidige directeuren van Interact zijn: Jan van Zwieten en Herman van Breda, medewerker van O&O. De Hogeschool van Amsterdam heeft een samenwerking met de Hogeschool Brabant, de Hogeschool Amsterdam/Brabant Bedrijfsopleidingen. Daar is, wederom, Herman van Breda directeur.

Hermans kan zelf niks beginnen tegen O&O, hij is alleen verantwoordelijk voor de hogescholen. Mochten die vinden dat ze schade hebben opgelopen door O&O, dan moeten zij die zelf op het bedrijf verhalen. De vraag is of ze dat zullen doen. Onder alle contracten tussen O&O en de hogescholen staan de handtekeningen van de collegevoorzitters.