Vloek of zegen

Computers, mobieltjes, internet. Ze zijn niet meer weg te denken uit het dagelijkse leven. Voor miljarden is erin geïnvesteerd. Maar zijn de zegeningen wel zo groot als de voorstanders zeggen? De meningen verschillen. ,,Het werk wordt complexer, maar dat ligt dan niet alleen aan de ICT.''

In het bedrijfje Colorset staan de zes werknemers afwisselend aan verschillende beeldschermen. Negentien computers zijn er, sommige zelfs met een dubbel beeldscherm, waarop de werknemers foto's bewerken voor brochures, tijdschriften en posters. Waarna de foto's klaar zijn om te worden afgedrukt. Colorset, gevestigd in Amsterdam, is een zogeheten prepress-bedrijfje, dat opdrachten uitvoert voor mediabedrijven. Tot acht jaar terug deed men er alles nog met de hand. Toen was het gebeurd. Directeur H. Pothoff kon met de afdrukken vrijwel nergens meer terecht. Zijn wereld was gedigitaliseerd.

Pothoff dacht na, verdiepte zich in digitale apparatuur, kocht een scanner en nam een medewerker in dienst die alles van elektronisch afbeelden wist. In een mum van tijd werd het hele reproductieproces bij Colorset gedigitaliseerd. Pothoff noemt zichzelf een digibeet. Hij heeft wel geprobeerd de overstap te maken, maar bekent: ,,Ik heb er geen gevoel voor.'' Hij heeft vrede met alle veranderingen, hij voert nu het overleg met de klanten en staat zijn werknemers met adviezen bij. Pothoff: ,,Inhoudelijk is het vak eigenlijk hetzelfde gebleven, in plaats van een penseel gebruiken we nu de computer.''

Tegenwoordig kan niemand meer zonder computer, mobiele telefoon en internet. Op het werk, thuis, overal. Voor miljarden is in de aanschaf van ICT (informatie- en communicatietechnologie) geïnvesteerd. Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) liepen de binnenlandse bestedingen aan kantoormachines in de periode 1995-2000 op van 5,4 miljard naar 8,2 miljard euro, aan computerdiensten van 4,2 miljard naar 11 miljard euro. Van de Nederlanders werkt 43 procent regelmatig aan een beeldscherm, 70 procent van de bedrijven heeft internet, 70 procent van de Nederlanders heeft thuis een pc en 45 procent heeft thuis toegang tot internet. Hoe hebben die investeringen het leven beïnvloed, en of de balans positief is, daarover verschillen de meningen. Is invoering van ICT een zegen of een vloek?

Computers en mobiele telefoons vergemakkelijken de communicatie, zeggen de voorstanders. De communicatie gaat sneller, het is eenvoudiger geworden elkaar informatie te sturen, de bereikbaarheid is vergroot. Dat soms de apparatuur het laat afweten, de computer vastloopt en de tekst weg is zien de voorstanders niet als een nadeel dat tegen de gunstige effecten opweegt. Over het algemeen wordt de kwaliteit van het werk verhoogd. J. de Haan, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP): ,,Het arbeidsproces is misschien niet efficiënter geworden, tenminste als je naar de productiecijfers kijkt, maar het is wel schoner, prettiger geworden.''

Pothoff beaamt dat. Om films te maken werd in zijn prepress-bedrijfje met chemicaliën gewerkt. Het ging er vroeger ambachtelijk aan toe. ,,Je kon weken over een opdracht doen'', zegt Pothoff. Nu gaat alles ongelofelijk veel sneller, en je kunt heel trefzeker werken. Bovendien geeft de computer op het scherm het eindresultaat goed weer. ,,De computer is akelig betrouwbaar.''

Ook voor Peter Meijers, die sinds 1996 vanuit huis telewerkt, veranderde er veel door de automatisering bij zijn werkgever. Verzekeraar Interpolis, waarvoor Meijers werkt, schafte in 1996 de vaste werkplekken af en paste de hele automatisering zó aan dat iedereen op elke werkplek kan inloggen, dus ook thuis. ,,Het grootste voordeel is dat je meer bij je gezin bent'', zegt Meijers. Sinds hij de kinderen naar school kan brengen, met ze kan lunchen en ze naar een uurtje zwemles kan brengen, voelt hij zich meer bij zijn gezin betrokken. ,,Dat uurtje haal je zo weer in.'' Thuis doet hij dingen waar hij zich op moet concentreren, op kantoor is hij voor overleg. Mensen vinden dat ze meer vrijheid hebben gekregen en nemen meer verantwoordelijkheid. Meijers: ,,Ze gaan nadenken over waarom ze die dag naar kantoor komen, en hoe ze het werk moeten organiseren. Dat heeft geleid tot juist meer efficiëntie.''

Bij Interpolis sloeg de afschaffing van de vaste werkplekken goed aan. Nog geen tien van de ruim 1.500 medewerkers op het hoofdkantoor konden niet wennen aan de flexibele werkplekken. Hun behoefte aan een vaste plek was te groot. ,,Voor deze mensen is het een persoonlijk drama'', zegt Meijers. Interpolis bood hun de mogelijkheid voortaan helemaal thuis te werken, of hielp hen aan een andere baan.

Sommigen zeggen dat ICT het leven van de werknemers er inderdaad niet aangenamer op maakt. J. Warning, hoofd beleidsgroep Gezondheid, Welzijn en Veiligheid van FNV Bondgenoten, ziet wel voordelen van de ICT, maar hij maakt zich zorgen over de werkdruk. ,,Het lijkt wel of de werkstress erger wordt dan vroeger.''

In Nederland werkt, zo blijkt uit onderzoek, eenderde van de mensen onder hoge tijdsdruk, een tijdsdruk die groter is dan in omringende landen. Er zijn ook meer computers in Nederland in vergelijking met andere landen. Warning ziet een verband. Vroeger zaten er in het werkproces `natuurlijke' pauzes. Het wegbrengen van een briefje naar een collega, bijvoorbeeld. Door fax, e-mail en sms is het geven van een reactie flink versneld. Warning: ,,Daardoor moet je stante pede reageren, en dat is niet altijd de beste reactie. Soms gebruik je daardoor minder tact, maak je taalfouten, is het antwoord kortom minder goed overdacht.''

Mensen winden zich soms op achter hun computer, smijten met de muis, zelfs met het beeldscherm. `Technology Related Anger' (TRA) – woede die te wijten is aan technologie – is iets om je zorgen over te maken, vindt Warning. Uit een kleinschalig onderzoek van FNV Bondgenoten bleek dat driekwart van de mensen die met een beeldscherm werkt soms op de apparatuur en op medewerkers van de helpdesk scheldt. Het onderzoek werd gedaan in navolging van een onderzoek van de computerfirma Compaq, die hetzelfde concludeerde.

De gevolgen van ICT zijn lastig te beoordelen, meent B. Steijn, socioloog en auteur van het boek `Werken in de informatiesamenleving'. Want vaak gaat invoering van computers, een ander netwerk of een nieuw softwareprogramma gepaard met een verandering in de organisatie. Steijn: ,,Het werk wordt complexer, maar dat ligt dan niet alleen aan de ICT.''

Een gevolg van ICT is dat de werknemer soms minder zelfstandig beslissingen kan nemen, omdat er maar één procedure kan worden doorlopen of de computer maar één oplossing biedt. Voor iemand die hoog is opgeleid kan dit moeilijk te verteren zijn. Toch blijkt uit onderzoek dat mensen in hogere functies na de automatisering evenveel of méér ruimte hebben om hun taken naar eigen inzicht te vervullen.

Steeds weer nieuwe systemen, nieuwe programma's en nieuwe computers hebben tot gevolg dat mensen zich voortdurend moeten laten bijscholen. Betekent gebrek aan scholing en aan kennis van het werken met computers dat er mensen buitenspel staan? Laagopgeleiden, maar ook alleenstaande vrouwen, werklozen en ouderen lopen inderdaad achter als het om computergebruik gaat. Weinig bejaarden hebben een computer in huis. Onder hen bestaat soms `knoppenangst', een barrière om met een computer te werken. Al zijn al deze groepen, vooral vrouwen, bezig met een inhaalslag, blijkt uit het rapport `Geleidelijk Digitaal' van het SCP. De kans op een tweedeling, tussen digibeten en computervaardigen, is daarmee kleiner geworden.

Minister van Boxtel (Integratie) probeert aan die tweedeling iets te doen. In april 2000 opende hij `digitale trapveldjes', computerruimtes in achterstandswijken. Inmiddels zijn er 130 van zulke ruimtes, waarmee het volgens de minister ,,uitstekend'' loopt. ,,Ik heb mensen in Groningen met tranen in de ogen gezien omdat er weer eens wat voor hun wijk werd gedaan.'' Hoewel het niet de opzet was, bleken mensen door computerruimtes soms makkelijker aan een baan te komen. Zo bood de gemeente Emmen werkloze bezoekers in de computerruimte een cursus aan, waarna zij een baan vonden. Het ging om mensen die al zó lang werkloos waren dat ze niet meer benaderd werden door de sociale dienst. En in de Haagse Schilderswijk zag Van Boxtel hoe allochtone vrouwen sollicitatiebrieven schrijven in de computerruimte. ,,Het speelt in op een gat in de markt.''

Volgens SCP-onderzoeker J. de Haan is de angst voor een tweedeling overdreven. Gebrekkige kennis van de ICT houdt mensen niet weg van de arbeidsmarkt. In sectoren waar ICT wordt toegepast is weliswaar de behoefte aan hoogopgeleiden groter en de vraag naar lager opgeleide mensen kleiner geworden, maar in de dienstensector kwamen er banen voor laagopgeleide mensen bij.

Toch blijft het de vraag wat nu precies de gevolgen zijn voor mensen voor wie de computer niet makkelijk toegankelijk is. Onderzoek in de Verenigde Staten wijst uit dat door de moeilijkheidsgraad van internetten, door gebrek aan leesvaardigheid of gebrekkige beheersing van het Engels ongeveer 20 procent van de bevolking geen toegang heeft tot internet. In Nederland is zulk onderzoek (nog) niet gedaan.

Ook in Nederland dreigen mensen buiten de boot te vallen, meent Sabine Hogewind van de Stichting Maatschappij en Onderneming (SMO), naar aanleiding van haar (literatuur)studie `Slachtoffers van de informatiesamenleving'.

Er zijn jongeren bijvoorbeeld die niet veel interesse tonen voor de computer. Zij ontwikkelen zich volgens haar anders dan hun leeftijdsgenoten, die gewend zijn geraakt meer dingen tegelijk doen. Wie niet tegelijk kan internetten, sms'en en een gesprek voeren, loopt het risico te worden uitgestoten. ,,Ze worden bestempeld als anders, terwijl er in feite niet zoveel met hen aan de hand hoeft te zijn'', zegt Hogewind.

Pothoff van Colorset is tevreden over de automatisering in zijn bedrijf. Al zit hij als `digibeet' niet zelf aan het beeldscherm, hij ziet vrijwel dagelijks de voordelen die de computer zijn bedrijf biedt.

Warning van FNV Bondgenoten meent dat het werken met computers ,,prettiger'' moet worden georganiseerd. Haperende apparatuur neemt de werklust weg, waar uiteindelijk de goede sfeer onder collega's onder lijdt. ,,Zo kan een leuke baan in principe een pokkenbaan worden.''