Van prof tot spindoctor van Mugabe

De wonderbaarlijke metamorfose van Jonathan Moyo. Van kritische professor tot propagandaminister van Zimbabwe.

Toen Jonathan Moyo nog gewoon professor was, schreef hij graag over het politiek bestuur van zijn geboorteland Zimbabwe. In 1993 voorspelde hij dat de regerende partij Zanu-PF zichzelf tegen het jaar 2000 ,,grondig te schande'' zou hebben gemaakt. Oppositieleider Morgan Tsvangirai noemde hij een paar jaar later hét voorbeeld van een politieke leider van wie het land profijt zou kunnen hebben. En in de Zimbabwe Mirror vroeg hij zich af waarom president Mugabe niet inzag dat hij zijn moreel gezag dreigde te verliezen als hij het belang van mensenrechten bleef bagatelliseren. Dat was tweeënhalf jaar geleden.

Anderhalve week voor de presidentsverkiezingen in Zimbabwe is duidelijk dat niemand zo veel heeft bijgedragen aan de onttakeling van Mugabe's moreel gezag als Jonathan Moyo. Al twee jaar is hij een van de belangrijkste vertrouwelingen van de president. Zijn huidige rol als minister van Informatie speelt hij met zoveel overtuiging dat hij soms zelfs de president overschaduwt in vijandigheid jegens alles wat naar oppositie ruikt.

Vorige maand maakte Moyo eigenhandig een einde aan de vrije pers door een draconische mediawet door het parlement te jagen. Onder zijn gezag zijn onafhankelijke journalisten van hun bewegingsruimte beroofd en komen (sommige) buitenlandse verslaggevers het land niet meer in. De ramp van Zimbabwe, pleegt hij te zeggen, komt uit de pen van de journalist.

Als Tom Lodge de verhalen leest over zijn voormalige collega, voelt hij zich een beetje schuldig. ,,Schuldig omdat ik het had kunnen zien aankomen. Schuldig omdat ik tenminste had kunnen proberen meer een vriend dan een collega te zijn. Dan was het misschien anders gelopen.''

Lodge is hoogleraar aan de politieke faculteit van de Universiteit van Witwatersrand in Johannesburg. Hij haalde Moyo vier jaar geleden naar de universiteit. Hij had goede verhalen over hem gehoord. Als hoogleraar aan de Universiteit van Zimbabwe had Moyo twee gerenommeerde boeken op zijn naam staan, over verkiezingen en besturen in Zimbabwe. Hij schreef in het Zimbabweaanse onderzoekstijdschrift Parade een column die weinig geliefd was in de kringen van de regeringspartij. Bovendien had hij een uitstekende staat van dienst bij de Ford Foundation in de Verenigde Staten. ,,Er was geen reden voor wantrouwen'', zegt Lodge die Moyo een plaats als visiting professor aanbood. Moyo beloofde een smak onderzoeksgeld voor de Universiteit van Witwatersrand los te krijgen met zijn project `De Toekomst van de Afrikaanse Elite'. Het enige wat hij nodig had, was financiële steun om het project te kunnen beginnen.

Moyo klopte ook aan bij het Nederlandse productiebedrijf Endemol, dat in Zuid-Afrika drama, soaps en documentaires produceert. Moyo wilde zijn ideeën over het nieuwe leiderschap in Afrika verfilmen en Endemol had daar wel oren naar, samen met de Zuid-Afrikaanse omroep SABC. Net als hoogleraar Lodge beschrijft Endemols Chantal Sturkenboom de Zimbabweaanse minister als ,,intelligent, charmant en gevat.''

,,Wat opviel was dat hij slecht tegen kritiek kon'', zegt Sturkenboom. De SABC noemde Moyo al snel een `stelletje amateurs'. Aanmerkingen op zijn script duldde hij niet. Ook Lodge bespeurde een ,,opvliegend karakter''.

Eind 1999 openbaarden zich de eerste problemen met Moyo. Hij was steeds vaker in Zimbabwe. De regeringspartij had hem gevraagd te helpen bij het herschrijven van de grondwet die Mugabe's greep op de macht moest verstevigen.

De door Moyo geleide publiciteitscampagne om Zimbabwe `ja' te laten stemmen in een referendum over de grondwetswijziging, liep uit op een mislukking. Het volk zei in meerderheid `nee'. Desondanks promoveerde Mugabe zijn woordvoerder tot spindoctor, verkiezingscampagneleider en later minister van Informatie. Tegen die tijd stonden bij de Universiteit van Witwatersrand en bij Endemol alle lichten op rood. Moyo bleek in korte tijd 600.000 rand (60.000 euro) te hebben verreisd op kosten van de universiteit. Ook had hij achter de rug van Lodge om een verdubbeling van zijn salaris geregeld. Het onderzoeksproject en de geplande documentaire waren mislukt.

Zowel Endemol als de universiteit van Witwatersrand onderzoekt de mogelijkheid om juridische stappen te ondernemen tegen Moyo. Ook de vestiging van de Ford Foundation in Kenya wil geld zien van Zimbabwe's minister van Informatie. Moyo zou een miljoen rand (100.000 euro) van de stichting hebben overgemaakt op een rekening in Zuid-Afrika. Volgens Tom Lodge maken de schuldeisers, inclusief zijn eigen faculteit, weinig kans hun geld ooit terug te zien. ,,We hebben met zijn allen zitten slapen.''

De motieven voor Jonathan Moyo's wonderbaarlijke metamorfose blijven voor alle partijen onduidelijk. Oud-collega Lodge gelooft vooral in Moyo's gedrevenheid om financiële zekerheid te bieden aan zijn familie. ,,Macht is heel verleidelijk. Zeker voor een narcist als Jonathan Moyo.''

Of heeft Mugabe met Moyo het paard van Troje in huis gehaald? Feit is dat Moyo zich de afgelopen maanden noch bij de oppositie, noch binnen zijn eigen partij erg populair heeft gemaakt. Een ingewijde vertrouwde de Zimbabwe Standard onlangs toe dat de stemming zich tegen de minister heeft gekeerd omdat hij de partij in diskrediet brengt. ,,Hij moet worden gestopt.''

,,Of de oppositie de verkiezingen wint, of de regeringspartij, in beide gevallen ziet de toekomst van Moyo er niet rooskleurig uit'', zegt Lodge. ,,Als hij gewoon professor was gebleven waren al zijn zwakheden verborgen gebleven. Hij heeft een gulden regel overtreden: een professor mag nooit politicus worden.''