Exotische schilderijen vol Zuiderzee-folklore

Op zijn derde reis naar Nederland, in 1886, zag de Franse schilder Claude Monet voor het eerst de bloembollenvelden. Verrukt schreef hij aan een vriend: ,,Enorme velden vol bloemen, wonderlijk mooi, maar wel om de arme schilder gek te maken. Het is niet te doen met ons povere palet.'' Monet schilderde verschillende impressies van de Hollandse bloemenzeeën met op de achtergrond molens of enkele zeilscheepjes. Dat hij ondanks zijn `povere palet' een overdadige kleurenpracht op het doek wist te brengen, toont het schilderij Bollenveld en windmolens bij Rijnsburg dat nu te zien is op de tentoonstelling Dromen van Holland in het Haags Gemeentemuseum.

Monet was niet de enige buitenlandse schilder die zich in de tweede helft van de negentiende eeuw lyrisch uitliet over het Hollandse landschap en zich daar meermalen door liet inspireren. In die tijd was ons land zeer in trek bij Franse, Duitse, Engelse en vooral Amerikaanse schilders die getroffen waren door de pittoreske rivieren, de oude binnensteden en de vissersdorpjes met hun wonderlijke klederdrachten. Veel schilders kwamen naar `het land van Rembrandt' om in de musea de zeventiende-eeuwse Hollandse meesters te bestuderen en om met eigen ogen het landschap te aanschouwen dat op die schilderijen was vastgelegd. Tot hun verrassing ontdekten ze dat dit landschap in twee eeuwen nauwelijks was veranderd: de rivieren, het zelfvoldane vee in de weilanden, de windmolens en de wolkenluchten, alles klopte met de landschappen van Aelbert Cuyp, Paulus Potter of Jacob Van Ruisdael. De expositie Dromen van Holland geeft aan de hand van enkele tientallen schilderijen, affiches en illustraties een curieus beeld van de nostalgische manier waarop buitenlandse kunstenaars in de tweede helft van de negentiende eeuw naar Nederland keken.

Hoewel de industriële revolutie niet aan ons land voorbijging, de eerste fabrieksschoorstenen opdoemden aan de horizon, zeilschepen plaatsmaakten voor stoomboten en trekschuiten voor treinen, zagen de meeste schilders die van verre naar Nederland trokken een ongerept, ouderwets, idyllisch en ook exotisch landje.

Het exotische school vooral in de klederdrachten en de kleurige houten huisjes van Zuiderzeedorpen als Volendam en Marken. Niet voor niets werd Nederland in het buitenland wel het `China van Europa' genoemd. Voor de Nederlandse schilders van de Haagse School waren Volendam en Marken, of de bollenvelden, veel te kleurrijk. Zij hielden zich liever bij de donkere boerenbinnenhuizen en stemmige landschapimpressies. Maar de buitenlandse schilders kregen niet genoeg van de Zuiderzee-folklore. Veel schilderijen tonen dan ook mannen en vrouwen in klederdracht. Vaak zijn het sentimentele visserstaferelen waar het Kniertjesleed vanaf druipt.

De Amerikaanse schilders gingen het verst in hun verheerlijking van Holland. Veel Amerikanen zagen Nederland toen als het ware moederland. Omstreeks 1900 was er in de Verenigde Staten zelfs sprake van een heuse Holland-rage. Op het doek De afwezige moeder (1889) schilderde Walter MacEwen de vage schim van een dode vrouw achter haar bijbellezende dochter en biddende echtgenoot. De dochter is in klederdracht, met een gesteven, kraakheldere muts en ook de schim draagt klederdracht. Het drietal zit in een Hollands interieur, tussen betegelde wanden, glas-in-loodruitjes en geraniums. De boodschap laat niets te raden over: dit is een godvrezend, ijverig en proper volk.

In het zaaltje waar de Monet hangt, heerst geen Holland-kitsch. Hier zijn de echte schilders bijeengebracht, naast Monet ook de pointillist Paul Signac, de Duitser Max Liebermann, met een levendig doek van de Amsterdamse jodenbuurt, en de Rus Vassily Kandinsky. Van hem hangt er één klein schilderij, Strandstoelen in Scheveningen (1904). Met minimale middelen – wat losse streekjes beige, rood en blauw op een verder onbeschilderd doek – roept hij weergaloos de sfeer op van een lome dag aan zee. Het is zo'n juweeltje dat je zou wensen dat Kandinsky zich nooit tot het abstracte schilderen had bekeerd.

De aanleiding voor de expositie was de publicatie van het boek Dromen van Holland door Hans Kraan, die nauwgezet de gangen naging van de honderden kunstenaars die zich in de negentiende eeuw aan Nederland vergaapten. (Uitg. Waanders, E24,50).

Expositie: Dromen van Holland. Haags Gemeentemuseum, Stadhouderslaan 41, Den Haag. T/m 12 mei. Open: di-zo 11-17u. Tel. 070-3381111.