`Elk misbruik uitzuiveren'

Accountantsonderzoek naar misbruik van subsidies door hogescholen, leverde voor minister Hermans genoeg materiaal op om het openbaar ministerie in te schakelen.

De brief aan procureur-generaal Dato Steenhuis heeft minister Loek Hermans van Onderwijs eergisteren de deur uitgedaan. Zes hogescholen, die van Amsterdam, Alkmaar, Utrecht, Deventer, Groningen en Brabant hebben vermoedelijk ten onrechte bijna 30 miljoen euro subsidie geïncasseerd. Hermans zal het geld hoe dan ook terugvorderen. Wat hij van justitie wil weten is of de hogescholen een `listige kunstgreep' hebben uitgehaald door de regels creatief toe te passen of dat ze zich schuldig hebben gemaakt aan oplichting. Als dat het geval is, zal Hermans hen ook nog een boete opleggen.

Al in juni vorig jaar schreef klokkenluider Peter de Jong zijn eerste brief aan het ministerie, waarin hij melding maakte van de beruchte Vlaamse constructie (kader). Toch duurde het tot november voordat Hermans van de zaak hoorde en een accountantsonderzoek instelde. ,,Toen ik de beschuldigingen hoorde, dacht ik: dat kán gewoon niet waar zijn.''

Hij kreeg het accountantsrapport vorige week vrijdag. ,,Ik heb met tegenzin aangifte gedaan.'' zegt Hermans. ,,Het zijn nog altijd wel míjn instellingen.''

Er had al eerder een lichtje moeten gaan branden op het departement. Begin 2001 bleek, tegen alle prognoses in, dat het aantal inschrijvingen van eerstejaars in het hbo lager lag dan het jaar ervoor. Hermans: ,,Er waren inderdaad veel fluctuaties van de inschrijvingen, die we niet konden verklaren. We waren wel verbaasd. Maar we hebben niet aan fraude gedacht.''

Dus u heeft nooit iets in de gaten gehad?

,,Nee. Deze zaak is zeer complex. Gewone accountantscontrole had deze overtredingen nooit aan het licht kunnen brengen.''

Zes hogescholen zijn onderzocht en allemaal hebben ze de regels overtreden. Is het onderzoek niet te beperkt geweest en is de fraude eigenlijk nog omvangrijker?

,,Het kan best zijn dat er meer hogescholen betrokken zijn. Tegen deze zes had ik concrete aanklachten gekregen, tegen de andere niet. Ik wil elke vorm van misbruik van de regels uitzuiveren. Ik laat het hele onderwijs doorlichten op misstanden, ook het middelbaar beroepsonderwijs en de universiteiten.''

Dat is nogal wat.

,,Ik moet wel. Het hele hoger onderwijs heeft hier last van. De zes hogescholen hebben geld opgestreken ten koste van alle andere hogescholen. Het negatieve beeld van het hbo moeten we tegengaan. Dat kan ik alleen maar fors ingrijpen. Daarom doe ik niet alleen aangifte, maar wil ik ook scherpere controle op de besteding van rijksmiddelen.

Hoe gaat u dat doen?

,,Een speciale Taskforce gaat gerichter onderzoek doen naar de risico's die er in de wet zitten. Puur accountantsonderzoek is daar te beperkt voor. Daarom heb ik oud-directeur-generaal Van Lunteren van de Belastingdienst gevraagd de operatie te leiden. Hij weet als geen ander hoe creatief mensen de regels kunnen uitleggen.

Bovendien moet het systeem van bekostiging worden aangepast. Gelukkig hebben we al wat veranderingen in gang gezet. Nu krijgen scholen geld als studenten een diploma halen, of ze krijgen een vergoeding, de `uitvalpremie' als een student afhaakt. In de toekomst wil ik betalen voor behaalde studiepunten. Verder moeten opleidingen vanaf 2003 aan een kwaliteitskeur voldoen. ''

U wilde de hogescholen altijd meer autonomie geven. U bent voorstander van deregulering. Zet u dat nu allemaal stop?

,,Nee. Ik wil ermee doorgaan. Volgens mij kunnen we niet anders meer dan de hogescholen eigen verantwoordelijkheid te geven.''

Maar blijkbaar kunnen de hogescholen die verantwoordelijkheid niet aan.

,,Er zijn fouten gemaakt door de onderzochte instellingen. Maar de tijd is voorbij dat scholen door het ministerie werden aangestuurd. We zitten nu in een overgangsfase waarin de hogescholen publieke ondernemers moeten worden. Dat vraagt good governance. Van mij, maar ook van de scholen. Goed, zij hebben nu fouten gemaakt. Maar het heeft geen zin om alles nu dicht te timmeren. Dan vinden ze toch wel weer een uitweg.''

Collegevoorzitter Scheerens van de Hogeschool van Amsterdam noemt het `goed koopmanschap' dat hogescholen de randen van de wet opzochten.

,,Het is jammer dat regels die bedoeld zijn als financiële prikkel worden omgedraaid om er zoveel mogelijk geld uit te halen. Dat lijkt niet op koopmanschap, eerder op misbruik.

Oud-topambtenaar Roel In 't Veld waarschuwde vorig jaar al in zijn boek Zeven jaar Paars tegen dubbele bekostiging. Oud-minister Ritzen zei dat hij u al bij uw aantreden gewaarschuwd had voor de `gaten' in de subsidieregels. Heeft u niet goed opgelet?

,,Dat boek van In 't Veld heb ik niet gelezen. Ik heb een leesachterstand. En wat betreft Ritzen: heel vervelend dat hij dat zei. Hij heeft namelijk écht niks tegen mij gezegd, of toenmalig staatssecretaris Netelenbos. Iedereen begint nu te roepen dat alles al bekend was. Waarom hebben zij dan zelf niets ondernomen?''