Wrange terugblik op oorlog

,,De Japanners, dat is maar een tienderangs natie, daarvan is geen enkel gevaar te verwachten'', klinkt het ferm uit de mond van een Nederlandse vrouw die voor en in de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indië woonde. Haar man zit naast haar. Hij overleefde De slag in de Javazee, de beruchte maritieme strijd ten noorden van het eiland Java. Tweeduizend mannen aan geallieerde zijde (Nederlanders, Amerikanen, Engelsen en Australiërs) vonden de dood in een noodlottig treffen met de Japanse oorlogsvloot. Morgen is het 60 jaar geleden dat de slag plaatsvond, op 27 februari 1942. In 1995 maakte Niek Koppen een documentaire over dit drama met Kester Dixon als cameraman.

De crux van de documentaire is juist het bewijs dat de `Jap' geen tienderangs natie is, maar een verschrikkelijk geduchte en geavanceerde oorlogsvoerder. Die verrassing én verbijstering komt elke seconde van de twee uur durende documentaire ter sprake. Niek Koppen interviewde vijftig overlevenden van de strijd, mannen van in de zeventig nu, die geëmotioneerd, gedetailleerd en ook met wrange bitterheid terugblikken op deze historische gebeurtenis. Tussen deze pratende mannen door monteerde Koppen filmbeelden van de werkelijke toedracht. De explosies, het geschut, de zinkende schepen gehuld in zwarte rookwolken en de vijandelijke torpedo's die, een `bellenbaan' beschrijvend vlak onder de waterspiegl doorschieten. Een van de overlevenden noemt die ,,zilverkleurige cilinders in het heldere blauw van de Javazee het mooiste dat ik ooit heb gezien''. Duidelijk blijkt ook dat in de loop der jaren herinneringen vertekend raken; voor de een regende het die 27ste februari, de ander memomeert een schijnende zon. Koppen vond ook enkele Japanners, die met een zekere wellust praten over de tot zinken gebrachte schepen. Een schrijnend vertoon naast de weemoedig aangezette verhalen van de Nederlanders, Engelsen en Amerikanen.

Uiteindelijk bleek De slag in de Javazee een zinloze. Nagenoeg ongeschonden bereikten de Japanners de Indonesische archipel, met alle gevolgen van dien. Hoewel de visie en de montage van Niek Koppen hier en daar dwingender hadden gekund, is de documentaire toch een fraai voorbeeld van oral history. Deze verhalen mogen eenvoudigweg niet verloren gaan.

De slag in de Javazee, AVRO, eerste deel, morgen, Ned.1, 14.52-16.00u., slot donderdag, 14.13-15.20u.