Twijfel over relatie China-VS groeit

Het korte bezoek aan Peking van president Bush was in veel opzichten een mislukking. Zo negeerde Bush ten onrechte de verzoenende gebaren van zijn gastheren in de richting van Taiwan, vindt Willem van Kemenade.

De Chinese president Jiang Zemin heeft voortdurend met zijn tanden geknarst. Zijn gast, de Amerikaanse president George W. Bush, heeft hem niet, ,,in de ogen gekeken'' zoals hij met zijn Russische ambtsgenoot Vladimir Poetin deed, en uitgenodigd op zijn ranch in Crawford, Texas. Een persoonlijk rapport tussen de twee presidenten is uitgebleven. Maar er is meer misgegaan tijdens het korte bezoek van Bush aan China, het tweede in vijf maanden. De twijfel groeit of er inderdaad sprake is van een zekere stabilisatie in de Chinees-Amerikaanse betrekkingen, en of die stand zal houden.

De dertig uren van Bush in China waren een groteske show van moralistisch, religieus gedreven unilateralisme. Tijdens het publieke hoogtepunt van zijn verblijf, een door de nationale televisie uitgezonden speech voor studenten van een van China's elite-instellingen van hoger onderwijs, de Tsing Hua Universiteit in Peking, stond Bush een half uur te snoeven over de grootheid en deugden van Amerika, ,,een natie geleid door het Christelijke geloof en de ziel van een kerk''. Hij herhaalde dat hij president Jiang Zemin verteld had wat zijn bekering tot ,,born-again Christian'' midden jaren tachtig voor hem persoonlijk betekend had. Het bracht een Chinese commentator ertoe zich af te vragen of Bush een patriottische rally in de Amerikaanse Bible Belt toesprak in plaats van het Chinese volk, waarvan na 350 jaar missie en zending twee of drie procent christelijk is. Was het niet passender geweest als Bush regering en volk van China had opgeroepen tot verhoogde gezamenlijke inspanningen voor verbetering van het wereldmilieu ? Neen, dat staat niet op zijn binnenlandse agenda en daarom zeker niet op zijn buitenlandse.

Inzake de drie belangrijke politiek-strategische kwesties, Noord-Korea, wapenproliferatie en Taiwan is er geen toenadering of compromis geweest. Net als de meeste andere landen heeft China de `As van het Kwaad'-retoriek van Bush afgekeurd. Het land heeft vrijblijvend gereageerd op een Amerikaans verzoek om `het kwaad' onder druk te zetten en de dialoog met `het goede' te hervatten. China heeft in het verleden op selectieve basis meegewerkt aan de Amerikaanse inspanningen om de proliferatie van raketten tegen te gaan, het Missile Technology Control Regime, afhankelijk van de Amerikaanse wapenleveranties aan Taiwan. Onder de presidenten Reagan en Clinton zijn er geen grote problemen met wapenleveranties aan Taiwan geweest. China protesteerde fel tegen elke leverantie, maar kon er niets effectiefs tegen doen. Pas toen president Bush sr. in 1992 besloot om Taiwan 150 F-16s te leveren (om stemmen te winnen in Texas, waar General Dynamics gevestigd is) nam China andere vergeldingsmaatregelen. Peking zei medewerking aan het MTCR op. Nu de tweede regering-Bush Taiwan in één jaar voor meer geld aan wapens heeft toegezegd dan Clinton in acht jaar deed, weigert China een akkoord tegen de proliferatie van massavernietigingswapens te sluiten. De VS hebben China in het verleden van zulke leveranties aan Iran, Pakistan en Noord-Korea beschuldigd. China heeft de meeste beschuldigingen ontkend en de Amerikanen hebben niet altijd bewijzen geleverd. In november 2000 hebben de twee landen een akkoord gesloten, maar Washington beschuldigde Peking eind vorig jaar al van schending. Er lopen nog sancties tegen twee Chinese niet-staatsbedrijven voor het leveren van chemische en biologische wapentechnologie aan Pakistan. De Chinezen hebben nooit toegegeven dat dit soort leveranties vergeldingsacties voor Amerikaanse wapenleveranties aan Taiwan zijn, maar zij hebben wel voortdurend breed uitgemeten dat Amerika zijn verplichtingen, aangegaan in een onder president Reagan in 1982 getekend ,,communiqué om de wapenleveranties aan Taiwan in fases te verminderen en na verloop van tijd te beëindigen'', aan zijn laars lapt.

De Chinese vice-premier Qian Qichen, belast met Hong Kong en Taiwan, heeft vorige maand in een belangrijke beleidswijziging kopstukken van de regerende Democratisch Progressieve Partij uitgezonderd de president en vice-president uitgenodigd naar China te komen in een poging de politieke dialoog te hervatten. Tot dusver had China elk contact met de DPP geweigerd vanwege haar onafhankelijkheids-activisme en cultiveerde het de nu oppositionele Kwomintang, waarin veel voorstanders van hereniging op lange termijn zitten. Volgens een opinie-peiling in de Taipei Times van vandaag gelooft 67 procent van de ondervraagden dat ,,de kwestie Taiwan vreedzaam'' geregeld zal worden. China verwachtte een schouderklopje voor de uitnodiging van vice-premier Qian. In antwoord op de scherpe vragen van Chinese studenten over Taiwan liet Bush volledig in het midden of het raket-verdedigingsschild ook Taiwan zal omvatten. Door de Amerikaanse wapenindustrie is de afgelopen jaren herhaaldelijk geopperd dat Taiwan er deel van moet uitmaken om een substantieel deel in de kosten bij te dragen.

Er zijn andere voor China negatieve ontwikkelingen rondom Taiwan. Taiwanese top-militairen, inclusief de minister van Defensie, generaal Tang Yao-ming, die sinds de normalisering van de Chinees-Amerikaanse betrekkingen in 1979 geen banden met Washington meer hebben gehad, zijn uitgenodigd om volgende maand een militaire conferentie in Florida bij te wonen, georganiseerd door de wapenindustrie, waar Washingtons meest notoire militaire hardliner, onderminister van Defensie Paul Wolfowitz, de gastheer zal zijn. Amerika's anti-Chinahardliners zijn ook op een ander front bezig Taiwan meer naar hun hand te zetten. Het Amerikaans Instituut in Taiwan (AIT), Washingtons onofficiële ambassade, zit al vele maanden zonder directeur. Kandidaat is Douglas Paal, een van de belangrijkste China-experts uit de Republikeinse Partij en een man van groot intellect en nuance. Hij is min of meer neutraal in de verhouding China-Taiwan, maar anti-Chinahardliners willen een pro-Taiwanfiguur op de leidende post in Taipei hebben en iemand die wapenleveranties aan Taiwan promoot.

De regering-Bush lijkt een China-beleid met twee scenario's te hebben die elkaar niet uitsluiten en parallel gevolgd kunnen worden. Het ene is een beleidslijn van accommodatie en samenwerking met China op gebieden waarop zij gemeenschappelijke belangen hebben, zoals de oorlog tegen terrorisme, handel en investeringen. Het andere gaat ervan uit dat China de belangrijkste potentiële vijand van Amerika is, waarvoor elk moment militaire opties en een beleid van containment en confrontatie in gereedheid moeten zijn. Taiwan is daarin een onmisbare troefkaart: een ,,niet tot zinken te brengen'' vliegdekmoederschip, zei generaal Douglas MacArthur al in 1950.

W. van Kemenade is Chinadeskundige.