Jan Nagel in de politiek vooral een `handige donder'

De mede-oprichter van Leefbaar Nederland, Jan Nagel, is al jaren actief in de lokale politiek met Leefbaar Hilversum. Nagels politieke opponenten blijken niet opgewassen tegen zijn manier van politiek bedrijven.

In november 2000 lunchte oud-minister Tjerk Westerterp met Jan Nagel in motel De Witte Bergen in Eemnes. Nagel, fractievoorzitter van Leefbaar Hilversum, had Westerterp uitgenodigd voor een door zijn partij georganiseerd verkeerscongres.

,,De weg vanaf dit motel tot aan het mediapark en het centrum van Hilversum is een infarct'', zei Nagel tegen Westerterp. Kon Westerterp als lid van de stichting Hoge Snelweg een drie kilometer lange tunnel onder de hei ontwerpen? ,,Dat'', beloofde Nagel ,,zou het klapstuk van de avond zijn!''

De Westerterptunnel, geraamd op 500 miljoen gulden, wérd het klapstuk van de avond. In mei 2001, drie maanden na het verkeerscongres, zat Leefbaar Hilversum in het college. Ook al was de tunnel van alle oplossingen voor het slepende verkeersprobleem in Hilversum de duurste, hij kreeg prioriteit. Leefbaar Hilversum-wethouder Karen Heerschop verdedigde een onderzoeksvoorstel in de commissie-Verkeer.

,,Er hing een vijandige sfeer'', zegt Westerterp nu. De tunnel werd met hoongelach ontvangen. Onrealistisch ontwerp, vond GroenLinks. Symboliekpolitiek, zei de VVD. Westerterp: ,,Maar de grote regisseur was Nagel. Hij kreeg een meerderheid vóór. Iemand riep: hebben we twee wethouders Verkeer? Ik heb nog nooit gezien dat zo'n origineel ontwerp zo snel politiek serieus is genomen. Wat een bestuurskracht!'' Op dit moment bespreekt het college van Hilversum het plan met de provincie Noord-Holland.

Leefbaar Hilversum is met 35 procent van de Hilversumse stemmen een van de grootste lokale partijen in Nederland. Het laboratorium van Leefbaar Nederland. Acht jaar lang voerde ze felle, succesvolle oppositie. Tegen de aanleg van brede fietspaden door het centrum en tegen de aanleg van de busbanen. Dat deed de partij uit naam van de bevolking, die de anti-houding beloonde, in 1994 met acht zetels, in 1998 met veertien. De andere partijen vormden tussen april 1994 en april 2001 zeven colleges waarvan één, vier maanden in 1998, met Leefbaar Hilversum. Sinds mei 2001 zit de tegenpartij weer in het college.

,,Leefbaar Hilversum heeft een verlammend effect gehad op het bestuur'', zegt Jesse Flink, PvdA-fractielid en voormalig wethouder. ,,Alles frustreren en zelf geen bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen: zo werk je besluiteloosheid in de hand.''

,,Gek werd je ervan'', zegt Henk Mreijen, VVD-fractielid. ,,Het was waden door de modder.''

Donderdagavond 11 april 2001 moest de Hilversumse gemeenteraad over de aanleg van twee busbanen beslissen. Leefbaar Hilversum is tegen. Jan Nagel glimt als hij de raadzaal binnenkomt. ,,Ik verwacht dat het gemeentebestuur opstapt.'' Hij heeft drie moties op zak. Eén voor elk denkbaar politiek scenario. Eén om verkeerswethouder Bart Heller (GroenLinks) te laten vallen. ,,Een vegetariër hoort niet in een slagerij.'' Eén om het hele college te laten vallen. Eén voor als de stemming een maand wordt uitgesteld. Nagel is de situatie meester.

Vier uur later ís het college gevallen. Als gevolg van een tegenstem in de VVD-fractie wordt het collegevoorstel met een krappe meerderheid verworpen. De verkeerswethouder biedt zijn ontslag aan. ,,Vanavond heeft Leefbaar Hilversum het openbaar vervoer de nek omgedraaid'', zegt een aangeslagen GroenLinks-fractievoorzitter. ,,Nu móét Leefbaar Hilversum in het bestuur'', zegt burgemeester Ernst Bakker (D66).

,,Jan Nagel heeft een vijand nodig om Leefbaar Hilversum te kunnen positioneren'', zegt Bart Heller nu. ,,Ze hebben geen visie, geen natuurlijke plaats in het politieke spectrum. Ze hebben alleen GroenLinks, een stel radicale idioten en ze hebben de VVD: GroenRechts. De kruistocht tegen de busbanen diende om dat vijandbeeld te versterken. Pas op voor de freaks!''

Omroep Hilversum zendt de hoogtepunten van de val van het college drie dagen lang uit. De Gooi- en Eemlander opent de volgende dag met een kleurenfoto van een Hilversumse straat waar de vlaggen uithangen. Jan Nagel heeft de krant zelf getipt. ,,De bevolking wil geen busbanen'', zegt Nagel.

,,Dat is buikspreken'', vindt Jan Peter Boersma, fractielid van de ChristenUnie. ,,Naar de wensen van de bevolking is nooit onderzoek gedaan.'' Met een mengeling van bewondering en afkeer spreekt Boersma over de kunsten van Nagel, die volgens hem zowel de politieke agenda in Hilversum bepaalt als het fractiestandpunt van Leefbaar Hilversum.

Boersma: ,,Hij heeft de raadspolitiek onder de neus van het publiek gebracht. Dat is knap. Hij heeft een antenne voor de massa. Over mij denkt de pers: `Oh, daar heb je Boersma', Nagel haalt zelfs bij de behandeling van het saaie punt `actualiteiten' altijd wel de krant.''

In acht jaar tijd heeft één keer een fractielid van Leefbaar Hilversum om principiële redenen tegen het fractiestandpunt gestemd. Dat was bij de behandeling van de Winkelsluitingswet in 1996. En dat terwijl de achterban van de partij afkomstig is uit VVD, PvdA en SP. Heller: ,,Het gaat er sektarisch aan toe, Nagel fungeert als de grote leider. Hij eist volstrekte loyaliteit.''

,,Onzin'', zegt Dolf Kasteleijn, de fractievoorzitter van Leefbaar Hilversum. ,,Het geheim is: als er een raadsvergadering is, hebben wij die al gehad. Per onderwerp is ons kamp gemiddeld verdeeld in drie meningen. Dan proberen we tot een consensus te komen. Eerst wordt het aantal meningen teruggebracht tot twee, uiteindelijk tot het fractiestandpunt. Vergelijk het met de Amerikaanse voorverkiezingen. Uiteindelijk stemmen toch alle Republikeinen op Bush.''

Andere fractieleden van Leefbaar Hilversum beamen de invloed van Nagel. ,,Die is groot'', zegt fractielid Derk Munnik. ,,Terecht'', zegt Karen Heerschop. ,,En met instemming van de rest.''

In mei 2001, tien maanden voor de gemeenteraadsverkiezingen, vormt Leefbaar Hilversum een coalitie met PvdA en CDA. Jesse Flink, ex-wethouder en thans PvdA-raadslid: ,,Dat is gebeurd op mijn nadrukkelijke verzoek.'' In 1998 raakten Flink en Nagel verstrikt in een vete, toen het pas begonnen college van Leefbaar Hilversum, PvdA, VVD viel. Volgens Flink, op dat moment PvdA-wethouder Grondzaken, omdat Nagel geen vuile handen wilde maken. Volgens Nagel omdat Flink een eigen bedrijf had dat zich niet verdroeg met het wethouderschap. Flink beschuldigde Nagel van smaad, maar verloor een zelf aangespannen kort geding. Hij keert na de verkiezingen niet terug in de gemeenteraad. Flink: ,,Nu moet híj vuile handen maken.''

Jan Nagel – die eerder nog zei: ,,Wethouder worden lijkt me praktisch volstrekt uitgesloten'' – wordt tot ieders verbazing wethouder Economische Zaken en Mediazaken, Karen Heerschop krijgt de portefeuille Verkeer en Cultuur. Jan Peter Boersma (ChristenUnie): ,,Du moment dat het college is gevormd, valt Nagel zijn PvdA-collega om de hals. Dat ergerde me mateloos.''

Er staat druk op de ketel. Leefbaar Hilversum moet de steeds ontevredener burgers laten zien dat het ook iets tot stand kan brengen. Karen Heerschop maakt zich sterk voor de tunnel en trekt de subsidie van de kwakkelende Schouwburg Gooiland in. Heerschop: ,,Wat hebben mijn voorgangers al die tijd gedaan? Er is ontzettend veel blijven liggen. Mensen schrikken van zoveel daadkracht ineens. Ze reageren er vaak negatief op.''

Nagel stuurt een voorstel voor de uitbreiding van het mediapark, een plan dat al negen jaar op de agenda staat, naar de raad. Vorige maand ondertekenden gemeente, provincie, NOB en NOS een intentieverklaring. Nagel ontwerpt een fietsplan voor zijn ambtenaren, die alleen nog met de auto mogen komen als ze meer dan zeventig kilometer van hun werk wonen. In de plaatselijke kranten staan de trotse functionarissen afgebeeld met fiets.

,,Allemaal losse einden die betrekkelijk gemakkelijk in besluitvorming konden worden omgezet'', zegt VVD-fractielid Henk Mreijen. ,,Zo kan Nagel zich presenteren als held van Hilversum.'' ,,Het is pijpleidingbestuur'', zegt Bart Heller (GroenLinks). ,,Aan de intentieverklaring van het mediapark is twee jaar gewerkt. Die floept uit de pijpleiding, terwijl Jan Nagel net achter de knoppen zit.''

,,Dat is niet waar'', zegt Nagel. ,,Toen ik begon stond alles op losse schroeven. De afgelopen maanden hebben de partijen die betrokken waren bij het mediapark, steeds om acht uur 's morgens voor het begin van de werkdag vergaderd om de zaak rond te krijgen.''

,,Hij vindt het wethouderschap nog leuk ook'', zegt een diensthoofd dat veel met Nagel samenwerkt. Hij loopt twee keer per week even binnen bij burgemeester Bakker om bij te praten. Die vindt hem een `handige donder'.

,,Halen we veertien zetels of meer, dan blijf ik'', zegt Nagel goedgehumeurd op zijn kamer. ,,Ik vecht me dood om niet naar Den Haag te hoeven.'' De verkiezingscampagne is met de slogan `Beloofd is beloofd' helemaal toegesneden op zijn persoon.

Nagel: ,,Als er ergens een probleem is, ga ik onmiddellijk kijken. Mensen herkennen me vaak op straat. Dan komen ze enthousiast naar me toe: `Wethouder bedankt!'.''

De Gijsbrecht van Amstelstraat is een drukke winkelstraat ten zuidoosten van het Hilversumse centrum. Verkeerskundig is het een ramp, omdat automobilisten en fietsers er van beide richtingen in kunnen rijden. Zes jaar geleden besliste de gemeenteraad al dat er eenrichtingsverkeer moest komen in de Gijsbrecht. Een paar maanden geleden stemde de commissie verkeer ook voor. De leden van ondernemersvereniging zijn voor, de Kamer van Koophandel is voor.

Maar Jan Nagel vindt dat er eerst een proef van vier weken in de Gijsbrecht van Amstelstraat moet worden genomen. ,,Nu gaat vanaf een paar dagen na de verkiezingen alles op de schop'' zegt Theo Reijn, secretaris van ondernemersvereniging Stro. ,,Op het moment dat de proef – kosten 170.000 gulden – begint, wordt een zijstraat van de Gijsbrecht ook verbouwd. Zo blijven alle klanten gewoon weg.''

Aanstaande donderdag dient er een spoedprocedure van de Stro, de winkeliersvereniging en de bewonersverenigingen bij de Amsterdamse rechtbank om de proef tegen te houden.

Reijn: ,,Nagel belde me toen hij op de hoogte was van het schorsingsverzoek. `Realiseer je wel wat er gebeurt. Als jullie je blijven verzetten, doe ik zo meteen niks op de Gijsbrecht'.''

,,Ik ben in die wijk geweest'', zegt Nagel. ,,En veel winkeliers blijken niet blij te zijn met eenrichtingsverkeer. Dus zei ik: we doen een proef. Daar blijkt niemand wat voor te voelen. Ik zit er moreel mee, ik vind die proef noodzakelijk. Ik doe het vanuit mijn bestuursverantwoordelijkheid.''

Nagel: ,,Ik heb gezegd: als die proef niet doorgaat, zal Leefbaar Hilversum opnieuw overwegen of eenrichtingsverkeer wel verantwoord is.''

,,Jan werkt met intimidatietechnieken'', zegt Jesse Flink (PvdA). Hij kan mensen toespreken op een intimiderende toon. Ik ben daar nooit van onder de indruk geweest.''

Bart Heller (GroenLinks): ,,Dat is typisch Nagel, je bent voor of tegen hem. Ben je tegen, dan word je gestraft. Dan speelt hij consequent op de man. Zo word ik sinds enige tijd met Tara Singh Varma vergeleken.''

Op verzoek van zijn partijgenooot burgemeester Bakker was D66-coryfee Jan Terlouw in 1998 naar Hilversum gekomen als formateur voor een regenboogcoalitie, zonder Leefbaar Hilversum. Terlouw maakte Nagel toen mee na de tweede bestuurscrisis in vier jaar. Terlouw: ,,Nagel wedde op het paard en dacht: dat redt Terlouw nooit zonder ons. Misschien probeerde hij zijn onderhandelingspositie te versterken door zich afzijdig te houden. Toen er een akkoord was tussen de andere partijen, belde ik hem op: `Jan, je kunt alsnog meedoen.' Hij hield af.''

Terlouw: ,,In de politiek gaat het om timing en procedures. Nagel neemt de mores niet in acht. Dat wekt ergernis, zo was dat ook bij D66 in de beginjaren. Henk Westbroek van Leefbaar Utrecht doet dat op een impulsieve manier. Nagel haalt het maximum uit een situatie en je zoekt altijd naar de achterliggende bedoeling.''

,,Ik vind het leuk om te scoren'', zegt Jan Nagel, ,,maar het is niet zo dat ik het alleen om het resultaat doe. Politiek is niet: beslissingen nemen en je bureau dichtdoen. Je moet wel gewetensvol handelen. Als ik in de kwestie-Fortuyn had gedacht: ik wil geschiedenis schrijven, dan was ik achter hem blijven staan. Dat heb ik niet gedaan en daar ben ik trots op.''