Het is in Den Haag weer: kies de premier... melkert mag veel willen... premier wordt melkert niet

Het aantal kandidaten voor de `kies de premier'-verkiezingen van 15 mei aanstaande is voorshands vrij bescheiden. Slechts twee kandidaten hebben zich gemeld: Ad Melkert (PvdA) en Pim Fortuyn (Lijst-Fortuyn).

Weliswaar wordt allerwege nog een derde kandidaat getipt: Hans Dijkstal (VVD), maar deze weigert, ondanks een zekere druk van Melkert en zijn eigen achterban, duidelijk een persoonlijke kandidatuur uit te spreken voor het hoge ambt.

Dijkstal voert staatsrechtelijke bezwaren aan. In Nederland wordt de minister-president immers niet direct gekozen. Het gaat slechts om een informeel aardigheidje in de verkiezingsstrijd, waarbij de zogenaamde strijd om het premierschap dient als een metafoor voor de strijd om de vraag wie na de Kamerverkiezingen de grootste partij is (en dus naar Haags mos de minister-president mag leveren), of wie op de kiezers het meest de indruk maakt dat hij een vertrouwenwekkend leider zou kunnen zijn.

Kennelijk popelt Melkert van verlangen om die laatste strijd met Dijkstal aan te gaan, daar hij al verschillende malen op smalende toon heeft vastgesteld dat de VVD-leider niet durft. Ook binnen de VVD zijn er velen die wel zouden willen zien dat Dijkstal deze strijd aangaat – als teken dat hij zich krijgshaftig opstelt. Dijkstals vriendelijke beschouwelijkheid in verkiezingstoespraken, aldus deze interne critici, was passend geweest in de situatie waarin de VVD slapend de grootste partij kon worden (dat wil zeggen vier maanden geleden). Een afwachtende houding heeft minder zin nu in peilingen blijkt dat de VVD vér bij de PvdA achterblijft.

Maar Dijkstal weigert halsstarrig zich in de `race' om het premierschap te begeven. De VVDentourage moet nu, om twijfels aan Dijkstals leiderschap de kop in te drukken, zijn toevlucht nemen tot allerlei moeizame formuleringen. Zo heeft VVD-voorzitter Eenhoorn al plechtig verklaard dat in VVD-kring ,,voorrang niet wordt genomen, maar gegeven' – waaruit de VVD-aanhang dan maar conclusies moest trekken.

Dijkstals `staatsrechtelijke bezwaren' snijden hout, maar het lijkt een veilige veronderstelling dat daarachter ook nog politieke overwegingen een rol spelen. Geloofwaardigheid bijvoorbeeld. Zo had de VVD-lijsttrekker in 1998, Bolkestein, zich vlak voor de verkiezingen tot kandidaat-lijsttrekker laten bombarderen, terwijl hij toen al vermoedelijk het plan had opgevat uit de vaderlandse politiek de benen naar Brussel te nemen.

Maar is ook nog een andere, veel gemener overweging in VVD-kring te horen: laat die Melkert zich maar rustig kandidaat stellen voor het premierschap, want hij wordt het toch niet. Zelfs niet als de PvdA na de Kamerverkiezingen de grootste partij blijkt te zijn.

Tegen de persoonlijkheid en stijl van Melkert, aldus deze stemmen, leven in het Haagse talrijke bezwaren, zowel binnen de VVD als daarbuiten. Bekend is de heftige afkeer van Gerrit Zalm (nummer drie op de VVD-lijst) tegen de persoon van de PvdA-lijstrekker. Dijkstal zelf heeft zich, vorige maand in een vraaggesprek met Elsevier, tot tolk gemaakt van de kritiek dat als je met Melkert een politieke afspraak hebt gemaakt, deze de volgende ochtend er een draai aan blijkt te geven die nieuwe onderhandelingen noodzakelijk maakt.

,,Melkert wil altijd nog even dóóronderhandelen, dat ziet hij als een goede eigenschap', aldus Dijkstal afkeurend. ,,Melkert mag wel eens wat meer maat leren houden', klonk het betuttelend. En: ,,Als hij in het kabinet komt, gaat die onderhandelingsmethode weer spelen (..). Als je elkaar het vel over de neus haalt, valt de basis voor de samenwerking weg.'

Aan Melkert als PvdA-onderhandelaar bij de kabinetsformatie valt, ook voor de VVD, moeilijk te ontkomen. Maar Melkert als premier in een herleefd paars kabinet met PvdA en VVD? Dat lijkt toch wel bijna ondenkbaar, gezien de grote behoefte aan voortdurende verzoening die een samengaan van links en rechts in één regering met zich meebrengt.

Dit vastgesteld zijnde, gaat het er alleen nog om een plausibele reden te bedenken waarom Melkert, even aangenomen dat zijn PvdA de grootste wordt, van het premierschap kan worden weggehouden. Die reden zou gelegen kunnen zijn in het karakter van een toekomstig paars kabinet, dat immers best eens een `paars plus' zou kunnen worden, met het CDA. Zowel PvdA en VVD wil immers dolgraag dóórregeren, en het CDA trappelt van verlangen om mee te doen.

Alle andere coalities dan een kabinet PvdA-VVD-CDA dragen, afgaande op de peilingen van nu, een veel moeizamer karakter: van vier partijen, of onder participatie van onbetrouwbare buitenbeentjes als GroenLinks, ChristenUnie of Leefbaar Nederland.

Aan de Grosse Koalition van PvdA, VVD en CDA kleeft echter één bezwaar: er blijft in de Kamer nauwelijks oppositie over. Daarom is het beter er een soort zakenkabinet van te maken, waar de Kamerfracties van PvdA, VVD en CDA meer op afstand van staan. Bij zo'n zakenkabinet past zeker geen politieke vechtjas als Melkert als premier. En ook geen Dijkstal, of een Balkenende. Eerder een verzoenend man als Klaas de Vries (PvdA) of Zalm (VVD). Exit premier Melkert. Gelukkig is bekend dat hij graag minister van Buitenlandse Zaken wil worden.

Bij dit alles vallen de plannen van kandidaat-premier Fortuyn op door verfrissende eenvoud. Hij wil, verklaarde hij eerder deze maand in het Katholiek Nieuwsblad, het Catshuis (de ambtswoning van de premier) ingrijpend verbouwen. Een in het 18-de eeuwse trappenhuis aangebracht bovenlicht zal, als het aan Fortuyn ligt, aanstonds weer worden dichtgeplamuurd. Ook het interieur (`Oisterwijks eiken') mishaagt de aspirant-premier buitengewoon. En hij schraagt deze plannen met een filosofische onderbouwing: ,,Hetero's hebben geen smaak.'

De Tweede Kamer spreekt deze week onder andere over de WAO en orgaandonatie