Drie keer dezelfde valse Franse echtparen op toneel

Drie ensceneringen zag ik van Yasmina Reza's Art (Kunst), en drie keer zag ik een volslagen ander stuk. De plot kwam overeen, de woorden waren hetzelfde, maar de personages en hun drijfveren leken wel behekst, zo verschilden die van elkaar. Art is een rijk stuk, met zoveel lagen en dieptes dat een regisseur naar hartelust zijn gang kan gaan en het naar zijn hand kan zetten, zonder iets te hoeven verliezen van de inzet en de betekenis.

Reza's stuk Driemaal leven wekte dan ook grote verwachtingen. Immers, daar gaat deze toneelschrijfster zelf op drie manieren aan de haal met hetzelfde gegeven. Drie keer, in drie scènes van telkens een half uur, vertelt ze hetzelfde verhaaltje: een kibbelend echtpaar met een drenzend zesjarig zoontje krijgt bezoek van een ander echtpaar, geen vrienden maar de baas en zijn vrouw. Van dat bezoek hangt nogal wat af en het probleem is dat ze dat stel pas de volgende dag voor het diner verwachten. Niets in huis, alleen wat voorverpakte borrelsnackjes en gelukkig flink wat flessen Sancerre.

De bedoeling is duidelijk: drie keer hetzelfde gegeven kan, blootgesteld aan de hogedruk van de toneelkunst, steeds een totaal andere uitkomst opleveren. Zie Reza's eigen Art. Maar Reza's opzet faalde. Ze schreef drie stukjes die elk wel een beetje anders uitpakken, maar onderling alleen afwijken op details, zoals wanneer de baas in zijn eentje alle zoutjes opeet en wanneer de panty van zijn vrouw een ladder heeft. Drie keer een andere vervulling van personages, situatie en handeling levert hier drie keer niks op. De verschillen zijn niet scherp, en waar je drie keer dezelfde ontwikkeling krijgt voorgeschoteld (de baas maakt met smaak zijn slappe ondergeschikte af door diens wetenschappelijk onderzoek als overbodig te ontmaskeren) wist Reza niet hoe ze de verschillen en overeenkomsten op veelzeggende wijze de strijd met elkaar kon laten aangaan. De inzet van haar stuk is hol. Een punt maakte ze niet en houvast geeft ze niet om de stukken en hun personages radicaal anders te laten zijn of juist verborgen overeen te laten komen.

Nu is Yasmina Reza als observator voldoende gewiekst om ondanks dat gebrek aan inhoud een verrukkelijk vals portret te schetsen van de Franse bourgeoisie in haar zelfgenoegzaamheid, haar snobisme, haar egomanie, haar ingesleten sadisme. Met name de kille manier waarop ze laat reageren op het zeurende kind spreekt boekdelen. Claude Chabrol had er wel raad mee geweten en Rik van Uffelen lijkt meer dan ooit op Michel Piccoli, dus dat was een begin. Maar helaas onderwierp Gijs de Lange, die het stuk regisseerde voor Het Nationale Toneel, de acteurs aan een zo vlakke opvatting dat hij zelfs die valsigheid heeft weggepoetst. Onder zijn leiding krijg je hooguit het idee drie keer dezelfde figuren te zien, maar dan een tikkeltje anders gehumeurd.

Voorstelling: Driemaal leven van Yasmina Reza door Het Nationale Toneel. Vert.: Tom Kleijn. Regie: Gijs de Lange. Gezien: 23/2, Koninklijke Schouwburg Den Haag. Aldaar t/m 10/3. Tournee. Inl. 070-318444, of www.nationaletoneel.nl