Verwaterd ideaal

Algemene Natuur Wetenschappen (anw) staan weer op losse schroeven. Terwijl het vak alfa's en bèta's juist zo mooi mengt.

`Toen ik hoorde dat ANW (Algemene Natuur Wetenschappen) weer op de helling moet, dacht ik `nu ga ik echt een andere baan zoeken', vertelt Hannah Wielenga, docente ANW en natuurkunde op het Bonifatius College in Utrecht. Haar collega Jeff Gradener knikt. ``Als je mensen wilt demotiveren moet je het zo doen'', zegt hij.

Er lijkt wel een vloek te rusten op ANW. Het vak werd in 1998 borrelend van idealen gepresenteerd als een echt studiehuisvak. Het zou een multidisciplinair vak worden waarin alle leerlingen, alfa's en bèta's, aan het denken zouden worden gezet over de maatschappelijke, morele en ethische kanten van technologie. Er zou plaats zijn voor geschiedenis én voor de actualiteit. Er werden lesmethodes ontwikkeld en docenten biologie, natuurkunde en scheikunde kregen bijscholingscursussen.

Nog geen jaar later deed staatssecretaris Adelmund, in reactie op protesten van scholieren op de zwaarte van het Studiehuis, het voorstel om ANW op de havo af te schaffen en het op het vwo te halveren. Dat leverde haar weer een storm van protesten op. Nu van schoolleiders, besturen en leraren. Een maand later draaide Adelmund de maatregel terug.

Nu, twee jaar later, staat het vak weer ter discussie. ANW zou te veel overlap hebben met biologie, natuurkunde en scheikunde en zou dus te weinig `nieuws' opleveren voor scholieren in de profielen Natuur & Techniek en Natuur & Gezondheid. Op de havo wil de staatssecretaris ANW daarom geheel afschaffen voor deze leerlingen. ``In de havo moeten scherpere keuzes worden gemaakt vanwege de duur van de Tweede Fase'', staat er in het persbericht van het ministerie. Op het vwo blijft ANW verplicht, maar scholen mogen het vak naar eigen inzicht integreren met één of meer (exacte) vakken.

De ANW-docenten van het Bonifatius College vinden dat de staatssecretaris hiermee de poten onder hun vak vandaan zaagt. `Zijn de argumenten waarom ANW is ingevoerd dan opeens niet meer van toepassing?' vragen zij zich af. En zij staan niet alleen. Diverse belangenbehartigers, zoals de Nederlandse Natuurkundige Vereniging, hebben de Tweede Kamer al verontruste brieven gestuurd over dit inconsistente onderwijsbeleid en de teloorgang van het vak ANW in het bijzonder.

De voorstellen van Adelmund doen ANW af als `een beetje biologie, een beetje scheikunde en een beetje natuurkunde', vindt Wielenga. ``Terwijl wij het vak daar inmiddels ver bovenuit getild hebben.'' Uit onderzoek van de Vrije Universiteit, in opdracht van het ministerie van Onderwijs, komt ANW op het Bonifatius College naar voren als een voorbeeld van `good practice'. ANW heeft er een eigen karakter, met een eigen werkvorm waarin zelfstandig kennis verwerven, presenteren en discussiëren centraal staan. De docenten overleggen vaak in de pauzes informeel over onderwerpen en de manier van aanpak. ``Als ik bijvoorbeeld over DNA iets niet weet, vraag ik het mijn collega biologie even'', zegt Wielenga. ``Maar hoe kun je het multidisciplinaire karakter behouden als het vak verdeeld wordt over de exacte vakken? In Natuur & Techniek is biologie bijvoorbeeld al niet verplicht.''

De docenten maken veel materiaal zelf, omdat ze niet tevreden zijn met de methodes die er zijn. Iedere paar maanden maken ze een knipselkrant `ANW in het Nieuws', die aan de leerlingen wordt uitgedeeld. Zo komt de actualiteit de klas in. Dat lijkt geen overbodige luxe. ``De krant lezen of het journaal kijken dat doe je niet'', zegt Eva (16, profielen Natuur & Techniek en Economie & Maatschappij). ``Daarom is het juist goed dat je er hier, bij ANW, op gewezen wordt.''

In het ANW-lokaal, een grote, lichte ruimte, met tafels en stoelen in groepjes, vier computers en een whiteboard, houdt vandaag 5-havo leerling Roel een presentatie over de ontwikkeling van navigatietechnieken. Van Galilei tot het Global Positioning System: alles komt aan de orde. Centraal staan de `ANW-vragen': hoe komen we aan kennis, hoe weet je dat het klopt wat ze beweren, hoe wordt de kennis toegepast en mag alles wat kan? Na afloop van de presentatie zwengelt Wielenga de discussie aan of het het waard is om zoveel geld aan satellieten uit te geven. Marc (17, profiel Natuur & Techniek) vindt van wel. ``Want daardoor hebben we bij Jupiter een maan ontdekt waar wij misschien zouden kunnen leven.'' Maar Leonie (16, profiel Natuur & Gezondheid) vindt dat onzinnig. ``We kunnen beter onze eigen planeet opknappen dan zoeken naar een alternatief. Ik vind het geld weggooien.''

Een van de verworvenheden van ANW is volgens Wielenga de kruisbestuiving tussen alfa's en bèta's. En juist dat zou in de plannen van de staatssecretaris volledig overboord worden gegooid. ``Het is een farce te denken dat bèta's ANW niet nodig zouden hebben, want bij ANW leren ze, als het vak goed wordt gegeven, andere dingen dan bij natuurkunde, scheikunde of biologie. Maar leerlingen leren ook van elkaar. Alfa's stellen heel andere vragen dan bèta's, komen al sneller tot `de zin' van dingen.''

``Leerlingen hebben een grenzeloos vertrouwen in techniek en technologie'', vertelt Wielenga. Als ANW docent probeert ze advocaat van de duivel te spelen. ``Wij proberen ze een beetje te porren, leren ze vragen te stellen bij ontwikkelingen als genetische manipulatie. Moet je alles geloven wat je hoort? En wat is de status van een theorie eigenlijk?'' Collega Gradener noemt als voorbeeld het broeikas-effect. ``CO2 stinkt niet, het is niet giftig. Kunnen we ons geld in plaats van aan de bestrijding van het broeikas-effect niet beter besteden aan de verhoging van de dijken? Zo leer je leerlingen vraagtekens te zetten bij wat er gebeurt.''

Marc noemt ANW `de maatschappijleer van de natuurkunde'. Hij bedoelt het denigrerend, want ``het is wel interessant, maar je hebt er niet echt wat aan. Het is meer een uurtje ontspannen dan hard werken''. Maar Wielenga vat het liever op als een compliment. ``Ze hoeven ANW van mij niet moeilijk te vinden. Als ze maar gaan nadenken, dat is echt het belangrijkste.''

Marc heeft voor Natuur & Techniek gekozen omdat hij juist die berekeningen en formules zo interessant vindt. ``En als ik later in mijn werk over dingen moet gaan nadenken, dan doe ik dat dán wel. Dat hoeft nu niet.'' Zijn buurman Dennis is wat genuanceerder. ``Je leert bij ANW leuke, interessante dingen, dat is heel tof. Op zich is het voor ons niet altijd echt iets nieuws, maar je gaat inderdaad wel meer over dingen nadenken.'' Leonie zou het jammer vinden als ANW wordt afgeschaft. ``Het vak legt verbanden tussen dingen die wij zelf niet leggen.''