Vertrouwen op krediet

Stel: u wilt een huis kopen. Of een wasmachine op afbetaling. Wie zegt dat u op tijd betaalt? Behalve het Bureau Kredietregistratie in Tiel, hebben ook informatiebureaus een beeld van uw betaalgedrag. `Voor uw eigen bestwil.'

Verpleegkundige Kees Heijboer (47) wilde anderhalf jaar geleden gebruik maken van een dienst van telecomaanbieder Telfort om tegen voordelige tarieven te bellen. Hij vulde een aanmeldingsformulier in en kreeg een kort briefje terug. ,,Het kon niet doorgaan. Ik was niet kredietwaardig. Daar kwam het op neer.'' Heijboer begreep er niets van. ,,Mijn enige lening is een hypotheek en die betaal ik keurig elke maand.'' Hij belde met EDR, het informatiebureau dat zijn betaalgedrag voor Telfort in kaart had gebracht. ,,Ze hadden een foutje gemaakt.'' Heijboer diende een klacht in bij stichting De Ombudsman. Tot op de dag van vandaag vraagt hij zich af: `Hoe komen ze aan mijn financiële gegevens?' ,,Je zal maar accuut een auto nodig hebben en zo'n bureautje kan dat zomaar blokkeren.''

In het kantoor van EDR (Economic Data Resources) in Den Haag kijkt directeur Marcel Wierdsma intussen in de toekomst. ,,Binnen nu en vijf jaar wordt het heel normaal dat, als je iets gaat kopen, er altijd een toetsing plaatsvindt van je betaalgedrag. Of het nu om de aanschaf van een bankstel gaat of om het laten volgooien van je benzinetank.'' En voormalig directeur en commissaris Van Herk bij concurrend informatiebureau Experian zegt: ,,In de Verenigde Staten zijn commerciële bureaus die het betaalgedrag van consumenten nagaan al lang een geaccepteerd fenomeen.''

Experian was jarenlang het enige commerciële informatiebureau dat een online-dienst had om de kredietwaardigheid van toekomstige klanten te toetsen. Jaarlijks komen zo'n anderhalf miljoen aanvragen binnen. Bij EDR komen inmiddels zo'n 30.000 aanvragen per jaar binnen. EDR toetst vooral voor telecomaanbieders. Experian heeft naar eigen zeggen ,,95 procent van de telecommarkt'' als klant, maar daarnaast bijvoorbeeld ook postorderbedrijven en witgoed-leveranciers.

Beide bureaus doen ook in opdracht van deurwaarders en incassobureaus onderzoek naar de financiële situatie van wanbetalers. Hun werk heeft een maatschappelijke kant, zeggen ze. ,,Je beschermt consumenten tegen het aangaan van verplichtingen die ze niet kunnen opbrengen'', zegt Van Herk. ,,Je kunt tegenwoordig alles op afbetaling kopen'', zegt Wierdsma. ,,Zelfs schilderijen en rijlessen. Mensen worden gek gemaakt.''

Het aantal consumentenkredieten neemt elk jaar ongeveer toe met drie procent. Bij het Bureau Kredietregistratie (BKR) in Tiel staan nu zeven miljoen mensen in de computer. Lange tijd was het BKR de enige die een overzicht had van het betaalgedrag van de Nederlandse consumenten. Het BKR werd in 1965 opgericht door de banken. Zij waren het overzicht kwijtgeraakt. De consumenten hadden meer financiële armslag gekregen en gingen ook buiten de eigen gemeentegrens lenen. En er kwamen postorderbedrijven.

De centrale kredietregistratie dient een dubbel doel: risico's voor de kredietverlener beperken, maar ook: voorkomen dat consumenten zich diep in de schulden steken. En om die consument nu zo goed mogelijk tegen zichzelf te beschermen, wil het BKR eigenlijk ook over de gegevens van de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen kunnen beschikken. Dat is een regeling die wanbetalers de kans geeft om met behulp van een curator in drie jaar tijd zoveel mogelijk schulden af te lossen. Na die tijd wordt de restschuld kwijtgescholden. ,,Dan moet het natuurlijk niet zo zijn dat een bank tegelijkertijd nog eens een krediet gaat verlenen. Om dat te voorkomen zouden wij die gegevens graag willen registreren'', zegt Karin Schreuder van BKR. Ook de gegevens van de studiefinanciering van de Informatiebeheergroep zou BKR willen hebben. Maar de overheid is volgens Schreuder huiverig om overheidsbestanden bij een particuliere organisatie onder te brengen.

Wel gaan de telecomaanbieders binnenkort hun gegevens leveren aan het BKR. ,,Dat is een belangrijke stap voor ons geweest'', zegt Schreuder, ,,voor het eerst gaan namelijk andere organisaties dan kredietverleners deelnemen''. De deelnemers van het BKR hadden gemerkt dat steeds meer consumenten in de schulden raakten door hoge telefoonrekeningen, vooral jongeren. ,,Daar willen ze bij het verschaffen van een krediet rekening mee kunnen houden.''

,,Maar een registratie bij het BKR zegt nog niet alles'', zegt Wierdsma. ,,Veel banken kennen bijvoorbeeld het kwartaalkrediet. De rekeninghouder moet één keer in de drie maanden even boven de nul euro uitkomen. Die mensen weten heel goed dat, als ze dat niet doen, dat bij het BKR komt te staan. Dus lenen ze daarvoor even bij buren of vrienden.''

De commerciële informatiebureaus hebben - in tegenstelling tot het BKR - wel beschikking over de gegevens van de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen. Zij gaan voor elke naam na of deze voorkomt bij het Landelijk Register Schuldsanering en voeren dat in hun data-bestand in. Zo beschikken zij ook over gegevens van faillissementen en van het Justitieel Incasso Bureau (zie inzet). En als een deurwaarder of incassobureau ooit iemand bij het bureau heeft laten doorlichten, dan staat dat ook genoteerd.

Ik was niet kredietwaardig, had verpleegkundige Heijboer gezegd. ,,Maar wij bepalen helemaal niet iemands kredietwaardigheid'', zegt Wierdsma. ,,Dat is een wijd verbreid misverstand. Iemand kan best bezittingen hebben waarvan wij geen weet hebben. Wat wij doen is aan de hand van betalingen in het verleden inschatten of iemand zijn rekeningen zal gaan betalen.'' ,,Het is de kredietverstrekker die beslist'', zegt ook Schreuder van het BKR. ,,Wij geven alleen een overzicht van iemands leen- en aflosgedrag.''

Bij het BKR passen ze inmiddels hun voorlichtingsmateriaal zo aan dat voor de consument duidelijk moet worden dat niet zij de boeman zijn. Want hoe gaat dat? Dan heeft een heel gezin al maanden toegeleefd naar de aanschaf van een stationcar. En dan krijgt vader opeens van de dealer te horen dat ,,de BKR geen financiering toestaat''. Schreuder: ,,Wij hebben ruim zeven miljoen personen geregistreerd, vijfennegentig procent daarvan kennen we niet. Daar is nooit wat mee aan de hand. Die zouden registratie bij het BKR ook kunnen zien als een keurmerk, een soort bewijs van goed gedrag.''

Bij de EDR hebben ze af en toe een oververhitte consument aan de balie. ,,Dan staat een man met veel geld in zijn zak in een telefoonwinkel en krijgt van `zo'n jochie van amper twintig' te horen dat hij niet kredietwaardig is. Zo'n man krijgt natuurlijk een rode waas voor zijn ogen.''