Schoonschrijverij van meesters en leerlingen

Rixtje Hidaers kreeg in 1801 een stichtelijk advies van haar onderwijzer op papier. Op het blad met een de drie koningen die het kindje Jezus groeten erop, schreef hij: ,,De vloek des Heeren is in het huis des godloozen'' en daaronder kleiner ,,maar de woningen der rechtvaardige zal hij zegenen.'' (Spreuken 3:33). Het staat er in sierlijke krulletters, door de dorpsmeester met vaste hand op papier gezet. Zo'n `voorschrift' kregen leerlingen bij hun verjaardag, of wanneer ze extra vlijtig waren geweest.

In Museum Smallingerland in Drachten worden vanaf zondag ruim 60 schoonschriften uit de periode 1750-1850 tentoongesteld. De collectie, in eigen bezit van het museum, werd de afgelopen jaren geïnventariseerd en gerestaureerd, en is voor het eerst voor het publiek te zien. De zeventiende eeuw was de bloeiperiode van de Nederlandse schoonschrijfkunst, die door dichters als Constantijn Huygens werden bezongen. De `penneconste' stond gelijk met de schilderkunst, want de handschriften met hun virtuoos krulwerk vereisten een totale beheersing van de pen. Het waren vooral schoolmeesters die zich erin bekwaamden. In het museum zijn 25 van deze ,,toonbrieven'' te zien, die dorpsonderwijzers uit de omgeving als proeve van bekwaamheid moesten tonen voor ze werden aangesteld.

Ook worden 30 schrijfoefeningen van leerlingen op losse bladen getoond en 30 wensbrieven, de voorlopers van onze ansichtkaarten. Deze wensbrieven hadden gedrukte randversieringen, die vaak met de hand waren ingekleurd. Vrij slordig overigens, vooral op de goedkopere kinderprenten. In het midden was ruimte voor een gedicht of bijbelse tekst. Bij een verjaardag, huwelijk, geboorte, Kerst, Pasen en Pinksteren deden kinderen hun ouders er een cadeau. Willem van Blom gaf zijn ouders rond 1850 als nieuwjaarsgeschenk een gekleurde lithografie, met een gedicht dat eindigde met de woorden: ,,En komt 't eind van 't leven/ Dat God u van ons scheidt/ En mogt het u dan geven/ Reine eeuwige Zaligheid.'' Hij ondertekende met ,,uw beminnende zoon''. De wens werd omlijst door een afbeelding van oorlogshandelingen. Links- en rechtsonder ligt een stapeltje kanonskogels, en bovenaan het blad staat fier de Nederlandse leeuw op een vlag. De 11-jarige Gerrit Bruinsma uit Warns wenste zijn oom in 1818 ,,gezondheid en welstand'' en ,,een hoogen ouderdom'' met een wensbrief waarop de appeltjes van oranje schitteren en de Nederlandse soldaten hun hoeden tooien met oranje veren. De versiering is wellicht ter ere van de aanvaarding van het koningsschap door Willem I in 1815.

Op de expositie zijn ook talloze bladen met schrijfoefeningen van leerlingen te zien. Op het platteland was papier schaars en werd daarom goed benut. Beide zijden werden volgeschreven. Daarna werd het vaak nog als boekomslag gebruikt, wat te zien is aan de donkere verkleuring. Ook hier vallen de stichtelijke teksten op als ,,Leer met ijver''. Lourens Jans Olivier uit Jelsum moest het schrijven nog leren. Hij maakte vlekken op zijn papier, maar hij was dan ook nog maar acht jaar.

Opvallend zijn de grafschriften, waarvan er een het topstuk van de collectie is. Het werd in 1779 gemaakt voor ene Durck Harts door mr. Ysen Boekhors. De tekst, met deels uitbundig versierde hoofdletters uit Psalm 68, wordt omlijst door een fijn opgetekende versiering. Het bovenste deel laat een fabelachtig figuur zien: half mens, half dier, met de voorpoten van een kip, de achterpoten van een paard en een vissenstaart. Het fabeldier draagt in beide handen een kroon. Verder zijn een slang, een mens, een geit en een vrucht aan een boom zichtbaar. Of Boekhors de figuur zelf heeft bedacht of hem natekende is onbekend.

Kinderen schreven zelf ook wel een `kermisdicht' aan hun ouders. Dat gaven ze weg, in de hoop wat kleingeld te krijgen om naar de kermis te kunnen gaan. In 1787 schrijft Seijbrand Bruynsma zijn ouders ,,Wijl 't kermis is kom ik u groeten''. Seijbrand heeft vast hulp gehad van zijn onderwijzer: het blad is uitbundig versierd met virtuoos krulwerk. Zo mooi kon Seijbrand het toen vast nog niet.

Tentoonstelling: `Een swijgende welsprekentheid.' Schoonschriften en wensbrieven 1750-1850. T/m 5-5 in: Museum Smallingerland, Museumplein 2, Drachten. Open di-za 11-17u, zo 13-17u. Inl. 0512-515647. Boek E5,-