Niet te snel vooruit, graag

Chlooramphenicol is een naar goedje. Dit antibioticum voor vee heeft kankerverwekkende eigenschappen. Daarom is het in Nederland sinds 1994 verboden voor dieren die worden gefokt voor de slacht. Maar heeft een koe een infectie, dan is het niet zo moeilijk om het middel te krijgen. Een bestelling op een Chinese of Indiase website volstaat.

Tal van verboden geneesmiddelen zijn verkrijgbaar op het web. De Nederlandse wetgever kan daar weinig aan doen, controle op de invoer is moeilijk en internationale wetgeving bestaat niet of nauwelijks. Het probleem met verboden geneesmiddelen illustreert de veranderingen door informatie- en communicatietechnologie (ICT) waarmee de wetgever te maken heeft. Internet kent geen grenzen, in tegenstelling tot de Nederlandse wet.

Het genoemde geval staat in De informatiesamenleving bij voorbeeld, een van de drie boeken die het bureau Infodrome onlangs publiceerde. In opdracht van staatssecretaris Rick van der Ploeg (OC&W) onderzoekt Infodrome de maatschappelijke gevolgen van grootschalige toepassing van ICT. De informatiesamenleving bij voorbeeld toont de praktijk: van geneesmiddelen op het net, van het spionagenetwerk Echelon tot de mogelijkheid op het web te kijken of er in de buurt pedofielen wonen. Het boekje geeft een aardig overzicht, maar vormt niet meer dan een illustratie bij de theorie. Het tweede boek, De invloed van ICT op maatschappij en overheid, is een stuk abstracter. Het gaat dieper in op de invloed van ICT op drie onderdelen van de samenleving: de sociale psychologie, het recht en de economie. In het derde en belangrijkste boek Controle geven of nemen? worden de contouren geschetst van de informatiesamenleving en twee strategieën voor de overheid. De ideeën zijn niet nieuw en de boeken beantwoorden ook geen vragen, ze roepen ze eerder op. Het heldere overzicht dwingt echter wel om na te denken over de vraag waar het naar toe moet met de (digitale) overheid.

Volgens Infodrome wekt de ICT-revolutie drie structurele krachten op: `deterritorialisering', `vernetwerking' en `vervlechting'. De eerste betekent dat problemen grenzeloos worden. Nationale wetgeving voor bijvoorbeeld antibiotica of intellectueel eigendomsrecht staat onder druk. Vernetwerking doorbreekt de hiërarchie van kerk, politieke partij en vakbond. De verhouding tussen overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties vertoont volgens Infodrome steeds meer de trekken van een netwerk. Vervlechting, ten slotte, is het vervagen van scheidslijnen tussen publiek en privaat, werk en privé.

De overheid hoeft bij dat alles niet machteloos toe te zien, schrijft Van der Ploeg. Hij onderscheidt twee strategieën. Er is `moderne sturing', waarbij de overheid haar invloed vergroot door onder meer ICT slim in te zetten. De tweede strategie heet, op zijn Amerikaans, `empowerment van de samenleving'. Hierbij stimuleert de overheid het innovatief vermogen van de samenleving door faciliteiten beschikbaar te stellen. De meeste auteurs wijzen erop dat de overheid zich niet te veel moet laten leiden door technologisch vooruitgangsgeloof. De discussie zou niet moeten gaan over investeringen in bijvoorbeeld glasvezelnetwerken, maar over hoe de informatiesamenleving moet worden ingericht.

Rick van der Ploeg, Chris Veenemans (red): De invloed van ICT op maatschappij en overheid. Naïef vooruitgangsgeloof of harde werkelijkheid. AUP, 334 blz. € 27,–

Rick van der Ploeg, Mei Li Vos, Frans Nauta: De informatiesamen- leving bij voorbeeld. Hoe ICT inwerkt op de samenleving. AUP, 175 blz. € 13,40

Infodrome: Controle geven of nemen? Een politieke agenda voor de informatiesamenleving. Otto Cramwinckel, 215 blz. € 8,85