Extreem-rechts vraagt om `eerherstel'

De multiculturele samenleving is onderwerp van debat geworden. Extreem-rechts claimt een morele overwinning.

De voormalig leider van de extreem-rechtse Centrum Democraten, Hans Janmaat, ruikt een kans op eerherstel. Jan Peter Balkenende, CDA-lijsttrekker, heeft zich tegen de multiculturele samenleving uitgesproken. En werd hij, Janmaat, nog maar vijf jaar geleden niet om zulke opvattingen veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf?

,,Wij schaffen zodra wij de mogelijkheid hebben de multiculturele samenleving af'' riep Janmaat op 24 februari 1996 op een bijeenkomst in Zwolle. Nu ligt niemand meer wakker van zoiets, zei hij gisteravond verontwaardigd in het actualiteitenprogramma Netwerk. Hij werd, als zittend Tweede-Kamerlid notabene, in eerste instantie door de rechtbank in Zwolle zelfs veroordeeld tot twee weken onvoorwaardelijke gevangenisstraf. In december 1997 zette het gerechtshof in Arnhem dat om in een voorwaardelijke gevangenistraf van twee maanden en een boete van 7.500 gulden.

Het CDA ontkent de parallel die Janmaat trekt. Balkenende noemde de multiculturele uitspraken ,,niet iets om naar te streven'' op een bijeenkomst van CDA-`dertigers' eind januari. Sindsdien voelt hij zich gedwongen overal in het land uit te leggen wat hij toen bedoelde: hij is niet ,,tegen'' een samenleving van mensen van de verscheiden herkomst, legt hij dan uit, maar pleit voor ,,niet vrijblijvende inburgering''. De immigrant moet worden duidelijk gemaakt aan welke normen en waarden hij zich moet verbinden.

Toch weerspiegelt de claim van Janmaat een gevoel in extreem-rechtse kringen dat de grens van wat toelaatbaar is in het politieke discours naar rechts is opgeschoven. Van een overwinningsroes bij extreem-rechts kan moeilijk worden gesproken. Daarvoor is de stroming als politieke beweging te zeer weggezakt en versplinterd sinds de CD in 1998 uit de Tweede Kamer verdween en CP86 in hetzelfde jaar werd verboden. Maar met name de hoge peilingen voor Pim Fortuyn hebben een zekere hoop op grotere acceptatie van het gedachtengoed losgemaakt. De Nieuwe Nationale Partij, die wordt beschouwd als de opvolger van CP86, lonkte naar Pim Fortuyn sinds hij lijsttrekker af is van Leefbaar Nederland. De NNP richt zich op `de bescherming van onze Nederlandse cultuur, taal, soevereiniteit en identiteit ter meerdere eer en glorie en eeuwig voortbestaan van de gehele Nederlandse volksstam en natie'.

Eenlingen als Janmaat en voormalig Utrechts gemeenteraadslid Wim Vreeswijk schermden de afgelopen weken gretig – met al dan niet verzonnen – uitnodigingen van Fortuyn zich bij hem aan te sluiten. Fortuyn kan er niets aan doen dat zij hem prijzen. ,,Ik vind hem hartstikke goed. Tien keer beter dan ik'', zegt Vreeswijk.

Toch vallen deze incidenten buiten de koers van de harde, getalsmatig beperkte onderstroom van extreem-rechts die de laatste jaren de meest hechte groeperingen zijn geworden. Vorige week pleitte de voorzitter van de extremistische Nederlandse VolksUnie, Constant Kusters, voor `gelijke monniken gelijke kappen' in de strafrechtelijke behandelingen van extreem-rechts en mainstreampolitici. Maar met de omgekeerde conclusie: Fortuyn moet om zijn ,,moedige opmerkingen'' over de islam vervolgd worden, aldus Kusters. De NVU beschouwt Fortuyn als een ,,staatsnationalist''. De harde kern koestert allang geen verwachtingen meer van de politiek: zij zijn de `volksnationalisten' die een zuiver Nederlandse cultuur voorstaan. Ook Leefbaar Nederland mét Fortuyn wierpen zij verre van zich: dat was een opzetje van de PvdA en de BVD.