De mens op zijn mooist

Het naakt heeft in de loop van de tijd steeds een andere betekenis gekregen. Tot in de achttiende eeuw was het naakt een man.

In geen enkele cultuur is het naakt zo belangrijk als in die van ons – als doel op zichzelf, als onderwerp van contemplatie. Het is zó alom aanwezig in onze beeldcultuur dat het voor de hand ligt te denken dat de verbeelding van het naakt een universele en eeuwige geldigheid heeft. Maar dat is niet waar.

De tentoonstelling Nackt, in het Kunst- und Gewerbe Museum te Hamburg, probeert aan de hand van ongeveer 300 kunstvoorwerpen de geschiedenis van het naakt te traceren, vanaf antieke sculpturen tot foto's van de vastgebonden naakte vrouwen van de Japanner Nobuyoshi Araki. De tentoonstelling is onderverdeeld in hoofdstukken, zoals `Naakt en decoratie', `Naakt en utopie', `Naakt en provocatie'. Een groot deel van de getoonde kunstwerken is afkomstig uit de verzameling van het museum. Ze tonen het naakt op de meest uiteenlopende manieren.

Twee ledenpoppen, een man en een vrouw uit ongeveer 1520, slechts 24 centimeter hoog, zijn vervaardigd uit beukenhout: de gezichten zijn zeer fijn getekend, schaamhaar, penis en vulva, vingers en zelfs teennagels zijn met uiterste precisie gesneden. Polsen, enkels, middenrif, alles is beweegbaar, de bewegende delen zijn met kattendarmen aan elkaar verbonden. Het zijn geen historische of mythische figuren, maar een gewone man en vrouw; ze zijn een echtpaar, de hoofdbedekking van de vrouw wijst op haar gehuwde staat. Het is niet bekend waar deze poppen toe dienden. Voor gebruik in een sculptuurwerkplaats, als voorbeeld bij het ontwerpen, zijn ze te kwetsbaar en te zorgvuldig uitgevoerd. Waarschijnlijk waren ze opgenomen in een kunstkabinet of Wunderkammer.

De tegenpool van deze poppen wat betreft uitdrukking en bewerking is een beeld van de expressionist Erich Heckel. Heckel verwerkte in 1912 een esdoornstam tot een vrouwenfiguur van meer dan 140 centimeter hoog. Zij staat met gekruiste benen op een kleine sokkel, haar borsten zijn ten dele door haar armen bedekt. Een indrukwekkend, ruw en toch zeer plastisch beeld waar Georg Baselitz heel jaloers op moet zijn. Er is een prachtige foto te zien van Annie W. Brigman (1869-1950), een heliogravure in weemoedige sepiatinten van naakte meisjes spelend aan de oever van een rivier, aan de voet van een grote boom, in het late licht van de namiddag. Het is het ultieme utopische beeld van onschuld en van afwezigheid van schaamte. Ook het andere uiterste kan prachtig zijn, zoals het affiche dat Anthon Beeke in 1994 maakte voor een productie van Shakespeare's Troilus en Cressida: het naakte achterste van een voorovergebogen vrouw, haar vagina zichtbaar, een leren paardentuig strak om de dijbenen en billen gespannen, een paardenstaart op haar onderrug een beeld van kracht, dierlijke agressie, onderworpenheid en overgave.

In andere culturen speelt het naakte menselijk lichaam wel een rol, maar niet als doel op zichzelf. In zogenaamd primitieve culturen is het naakt meestal een cultusbeeld. Zoals de idolen uit Perzië van het begin van onze jaartelling, kleine vruchtbaarheidsbeelden van klei, van vrouwen met een enorm, gewelfd onderlijf, terwijl het bovenlichaam, met kleine borstjes, geabstraheerd is. In de beroemde Japanse en Chinese erotische houtsneden gaat het niet om de afbeelding van het lichaam per se, maar om de weergave van erotische handelingen en van een verhaal. Die handelingen worden gedetailleerd weergegeven, maar de uitbeelding van het lichaam is minimaal. De achttiende-eeuwse Japanse pornografische Shunga, `Lenteschilderijen', waarvan er enkele in Hamburg zijn te zien, werden in badhuizen waar mannen en vrouwen gemengd baadden aangeboden als een soort reclame voor prostitutie. Naakten in Europese zin komen in de Japanse kunst pas voor vanaf circa 1850, onder invloed van het westen. En dan zijn er natuurlijk in India de beroemde tempelsculpturen uit de tiende eeuw. Zij zijn onderdeel van een religieuze iconografie, nooit zelfstandige beelden; en dat deze schitterende wellustige goden en godinnen individuele menselijke kenmerken zouden krijgen is ondenkbaar.

Mortuarium

Maar het naakt is ook in de westerse kunst niet altijd zo prominent aanwezig geweest. Tussen de laat-Romeinse kunst en de bronzen deuren die Lorenzo Ghiberti begin vijftiende eeuw maakte voor het Baptisterium in Florence, met reliëfs van Adam en Eva in het Paradijs, is het bijna helemaal verdwenen. Toen in de Renaissance de mens in het middelpunt van de belangstelling kwam te staan, vonden kunstenaars hun voorbeelden in de Griekse Oudheid. Ook deden zij zelf empirisch onderzoek; Leonardo da Vinci heeft naar verluidt eigenhandig sectie gepleegd op meer dan dertig lichamen uit het mortuarium.

De Grieken, en de Renaissance-kunstenaars na hen, werden gedreven door een verlangen naar perfectie. De gedachte was dat alle dingen een oorspronkelijke ideale vorm hebben waarvan de verschijnselen zoals we ze waarnemen in de wereld meer of minder vervalste kopieën zijn. Volgens Aristoteles was het de functie van de kunst om te voltooien wat de natuur niet tot een einde kan brengen. Wat betreft het menselijk lichaam betekende dit dat er weliswaar geen enkel perfect lichaam bestaat, maar de kunstenaar kan geslaagde onderdelen kiezen van verschillende personen, en die samenvoegen tot een perfect geheel. Zo adviseerde Leon Battista Alberti het in 1435 in zijn gezaghebbende boek Della Pittura (Over de Schilderkunst).

Dit is nogal een mechanische aanpak, gebaseerd op het vooruitgangsidee dat volgende generaties het proces van perfectionering voort zullen zetten. In navolging van de Griekse passie voor mathematica en harmonieuze getallen is in de vijftiende en zestiende eeuw intensief gezocht naar de juiste mathematische verhoudingen van het menselijk lichaam. De mens was immers geschapen naar Gods beeld, en aan deze schepping lagen zijn wetten ten grondslag. Vierkant en cirkel moesten aan elkaar worden gerelateerd, zoals de talloze tekeningen van bijvoorbeeld Leonardo en Dürer laten zien. Maar de resultaten van deze methode zijn geforceerd. Na vele mathematische experimenten concludeerde Dürer dat alleen de Schepper zelf het uiteindelijke oordeel kon geven over wat de mooiste gedaante van de mens is. Hij besloot om voortaan zijn ideaalbeeld af te leiden van voorbeelden in de natuur. En zo hebben de meesten na hem het ook gedaan: onvermoeibaar op zoek naar een evenwicht tussen een ideaal schema en de gegevenheden van de natuur.

Sinds de negentiende eeuw is het naakt synoniem met vrouwelijk naakt. Maar in de eeuwen daarvoor lag dat heel anders: het naakt was het mannelijk naakt. Het betekende goddelijkheid, heldhaftigheid en begerenswaardige lichamelijkheid. De anatomie van het mannelijk naakt gold als de canon van het menselijk lichaam, ook dat van de vrouw. De vrouw werd tot in de achttiende eeuw beschouwd als een niet volledig ontwikkelde versie van de man. Haar geslachtsorganen waren eenvoudig de naar binnen gestulpte geslachtsorganen van de man. Daarom ook, zo meende men, had zij een veel geringere seksuele drift en überhaupt een veel geringere neiging om zich in de wereld te manifesteren.

In de kunstacademies werd dus het naakt onderwezen naar het voorbeeld van het mannelijk lichaam, in de eerste plaats volgens de Antieken. De studie naar levend model was voorbehouden aan gevorderde (uiteraard alleen mannelijke) studenten en werd beschouwd als het hoogtepunt van de artistieke ontwikkeling. De studie van het vrouwelijk lichaam vond tot in de negentiende eeuw uitsluitend in de privé-ateliers plaats. Vanaf Titiaan werd het vrouwelijk naakt synoniem met zinnelijkheid en erotiek. Maar de anatomische kennis van het vrouwenlichaam bleef lange tijd gering.

De oude aristotelische visie is met de nieuwe technieken van digitaal gemanipuleerde fotografie weer heel actueel geworden. Nu kan de kunstenaar immers in zijn queeste naar de perfecte schoonheid letterlijk fragmenten van foto's samenvoegen tot een ideaalbeeld zoals de bekende Nederlandse computerkunstenaar Mischa Klein dat doet. Het ideaalbeeld kan natuurlijk ook volledig in de computer worden gecreëerd. Een sexy cyborg, genaamd Aki Ross, deed vorig jaar als pin-up mee aan een schoonheidswedstrijd in het mannentijdschrift Maxim en belandde op de 51ste plaats op de lijst van de honderd mooiste vrouwen.

Ziekelijk

Het ideale lichaam is een product van de wonderlijke verbintenis tussen de Griekse oudheid en het christendom. `Het Woord is vlees geworden en het heeft onder ons gewoond en wij hebben zijn heerlijkheid aanschouwd ...', zo staat het in het evangelie van Johannes. Jezus was weliswaar, volgens de ooggetuigen, zwak en ziekelijk, maar tegelijkertijd was hij het vlees geworden Woord, de Zoon van God, mens en God tegelijk. De menswording van Christus maakt het menselijk lichaam tot misschien wel het allerbelangrijkste onderwerp in de westerse beeldende kunst.

Als een van de eersten heeft Benvenuto Cellini in 1556 deze `heerlijkheid' van Jezus gebeeldhouwd uit marmer, 145 centimeter hoog. Een compleet naakte Christus aan het kruis, zo mooi en perfect, zacht en verleidelijk als een mannenlichaam maar zijn kan het naakt als verwijzing naar de paradijselijke volmaaktheid, zonder schaamte, omdat in Jezus immers geen zonde is.

Men sprak er schande van, en het is niet moeilijk om na te voelen waarom. De boodschap van Cellini's sculptuur is dubbelzinnig: dit kunstwerk gaat zowel over het lijden van Christus als over de verlustiging aan een prachtig naakt lichaam. Bijna vier eeuwen later zou een schilderij van Max Klinger van de Kruisiging van Christus (1890) om dezelfde redenen een schandaal veroorzaken. Klinger beeldde een volkomen naakte Christus op realistische wijze af, zijn geslacht rustend op een houten plankje tussen zijn benen, terwijl Maria Magdalena vlak vóór hem in katzwijm valt.

De iconoclastische bewegingen van de Reformatie hebben, binnen de protestantse kerk althans, met de Christusbeelden korte metten gemaakt. De afbeelding van God en Jezus zou immers leiden tot idolatrie. Maar ook met afbeeldingen van naakten hadden protestanten problemen, omdat deze afbeeldingen de beschouwer immers tot zonde verleiden. De Italiaanse kunsthistoricus Giorgio Vasari berichtte al in 1550 van vrouwen die zich in de kerk bij de aanblik van een door Fra Bartolommeo geschilderde Sint Sebastiaan bezondigden. In nonnenkloosters heerste (en heerst op sommige plekken nog steeds) een cultus rond de aanbidding van poezelige naaktsculpturen van Christuskindjes. En wat te denken van Mariabeelden? Zoals Luther schreef: `Ich mag Mariens Brüste noch Milch nicht; denn sie hat mich nicht erlöset noch selig gemacht'. Luther hoeft haar borsten en melk niet, want zij heeft hem niet verlost (maar Christus). Deze geschiedenis is lang en ingewikkeld. Maar het lijdt geen twijfel dat het christendom de belangrijkste oorzaak is van het succesverhaal van het naakt.

De allermooiste

Ook al zijn de beroemde naakten uit de kunstgeschiedens in Hamburg niet te zien – afgezien van een gipsen kopie van de beroemde Venus van Knidos van Praxiteles (340 BC) –, toch is de tentoonstelling een ware schatkamer aan naakten uit verschillende tijden en in allerlei verschillende disciplines. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het állermooiste naakt in Hamburg niet hangt op deze tentoonstelling, maar op een steenworp afstand daar vandaan, in de Kunsthalle. Het is het schilderij Calypso, gezeten naast Odysseus (1943) van Max Beckmann. Odysseus is onverschillig, hij zit achterovergeleund met de handen achter zijn hoofd. Hij heeft zijn krijgshelm op, hij wil naar huis, naar Penelope. Calypso's schoonheid, haar eiland met papegaaien en de diepblauwe zee, haar belofte van onsterfelijkheid, niets verandert daar iets aan. ,,Calypso, ach, Calypso! Ik denk vaak aan haar. Ze hield van Odysseus. Ze hebben zeven jaar samengeleefd. We weten niet hoe lang Odysseus het bed heeft gedeeld met Penelope, maar zeker niet zo lang. Toch verheerlijken we het verdriet van Penelope en lachen we om de tranen van Calypso'' schrijft Milan Kundera in zijn nieuwste roman Onwetendheid.

Beckmanns Calypso is het mooiste naakt, wegens haar ongelofelijk voluptueuze vormen, haar hoge kleine borsten, haar strakke profiel met de rechte neus. Maar ook om haar pose, om de manier waarop ze bij Odysseus zit, met haar hand op zijn borst. En Calypso is het bovenal het mooiste naakt omdat ze van een onzichtbaar roze is, bijna wit, een stralend, tintelend, onbegrijpelijk roze.

De tentoonstelling `Nackt, Die Ästhetik der Blösse' is tot 28/4 te zien in het Museum für Kunst und Gewerbe, Steintorplatz, Hamburg. Di-zo 10-18u, do tot 21u. Informatie www.mkg-hamburg.de. Catalogus 192 blz., E24

De anatomische kennis van het vrouwenlichaam bleef lange tijd gering

Het christendom is de belangrijkste oorzaak van het succesverhaal van het naakt