Een inkijkje in de clans en corruptie van Japan

De venijnige ruzie tussen premier Koizumi en zijn ontslagen minister Tanaka – vroeger bondgenoten door dik en dun – vestigt de aandacht op het clan- en stamkarakter van de politiek in Japan.

Met liefde noemde Makiko Tanaka hem ooit `mafkees'. Junichiro Koizumi droeg het als geuzennaam. Toen deze `mafkees' een jaar terug premier van Japan werd, kroonde Tanaka zich met de titel `moeder van het kabinet'. Haar enorme populariteit was een belangrijke steunpilaar voor de nieuwe premier. Hij beloonde haar met het departement Buitenlandse Zaken.

Het had een mooie dans moeten worden van Koizumi en Tanaka. Maar al bij de eerste stappen ,,ging hij op m'n rok staan'', zei Tanaka gisteren tijdens een urenlange ondervraging in het parlement. De wittebroodsweken van Tanaka en Koizumi zijn uitgelopen op een scheiding. Tanaka haalde gisteren voor het eerst fel uit naar de premier die haar drie weken geleden naar huis stuurde: ,,Koizumi zélf is de grootste anti-hervormer.'' Wat ging er mis met het duo dat Japan zou veranderen?

Koizumi beloofde een jaar terug ,,structurele hervorming zonder vrijplaats''. Koizumi zou Japan de weg wijzen uit het moeras van tien jaar economische stilstand. Koizumi en Tanaka zijn politici die de taal van de man in de straat spreken en het kabinet kreeg in de opiniepeilingen zo'n 80 procent steun, een ongelooflijk hoog cijfer. Tanaka zou de hervormingen bij Buitenlandse Zaken voor haar rekening nemen, een ministerie dat ze betitelde als ,,huis der demonen'', hetgeen in het Japans tevens ,,nest van corruptie'' betekent.

Tanaka probeerde haar stempel op het ministerie te drukken via overplaatsing van diplomaten. Op haar pad vond ze echter kabinetssecretaris Yasuo Fukuda. Fukuda's post heeft de rang van minister. Hij heeft als rechterhand en woordvoerder van de premier veel macht. Een ,,angstaanjagende gebeurtenis'', zei Tanaka gisteren over een avond in augustus toen Fukuda haar naar zijn kantoor liet komen om haar de les te lezen. Toen ze vervolgens Koizumi belde om zijn steun te vragen, kreeg ze nul op het rekest. ,,Laten we afspreken dat je me deze vraag nooit hebt gesteld'', antwoordde de premier volgens Tanaka. Machteloos bungelde Koizumi tussen deze twee tegenpolen in.

Over het hoofd van de premier heen hebben Fukuda en Tanaka een oorlog voortgezet die decennia geleden door hun vaders – beiden premier in de jaren zeventig – is ingezet. Tanaka is een populist, net als haar beruchte vader Kakuei Tanaka. Vader Tanaka was aannemer met niet meer dan lagere school die goed begreep dat het grote geld uit de staatskas moest worden gehaald. Hij won verkiezingen met beloftes van werk en wegen en werd de vleesgeworden corruptie. Dochter Tanaka is net zo uitgesproken en recht door zee als haar vader, maar begrijpt dat het volk in de huidige sombere tijden juist geldmisbruik aan de kaak wil stellen.

Vader Fukuda was daarentegen een elitaire ambtenaar van Financiën die een hekel had aan de spendeerdrift van de volkse Kakuei Tanaka. Niet dat Fukuda schonere handen had dan Tanaka; beiden kenden ze de gevangenis vanbinnen. Net als zijn vader decennia terug, zet ook zoon Fukuda nu als rechterhand van Koizumi de rem op de neiging van de Japanse regering gedachteloos met geld te strooien naar de politieke achterban. Populariteit bij de kiezer ontbeert Fukuda volkomen. Hij doet geen moeite zijn minachting voor populisten als Tanaka te onderdrukken.

Koizumi moest een keus tussen deze twee kabinetsleden maken toen Tanaka in januari tegen de kleine driftkikker Muneo Suzuki aanliep. Parlementslid Suzuki had BZ opgedragen een hem onwelgevallige NGO te weren van de donorconferentie voor Afghanistan in Tokio. Nadat Tanaka dit besluit had omgedraaid en de aanval op Suzuki had geopend, zijn boulevardpers en oppositie gevolgd met onthullingen over Suzuki die duidelijk maken waarom Japan al jaren niet in staat is tot slagvaardig beleid.

Parlementsleden van de regerende Liberaal Democratische Partij zijn vrijwel allemaal lid van een `stam' die overeenkomt met het werkgebied van een ministerie. Suzuki behoort tot de `BZ-stam' en heeft zich gericht op de geldpot voor ontwikkelingssamenwerking. In de loop der jaren zou hij grote invloed hebben opgebouwd op besteding van het geld, waarbij het nodige aan de strijkstok blijft hangen. Gisteren kwam in het parlement duidelijk naar voren dat hij de afgelopen tijd ook meer invloed heeft gehad op het personeelsbeleid van het ministerie dan de minister zelf, zónder dat Suzuki's positie als parlementslid hem enige formele autoriteit over het ministerie geeft. Oud-minister Tanaka concludeerde gisteren: ,,Het is beter om de post van minister van Buitenlandse Zaken af te schaffen. Dat zou de zaken veel duidelijker maken.''

Toen de kwestie van de NGO eind januari in de publiciteit kwam, ontkenden ambtenaren in het parlement glashard dat Suzuki invloed had uitgeoefend, iets dat ze tegenover de NGO zelf eerder wel zouden hebben erkend. Toen Tanaka en haar topambtenaar vervolgens vechtend over straat rolden, besloot premier Koizumi beiden naar huis te sturen. De waarheid over de heimelijke invloed van Suzuki wil Koizumi publiekelijk niet weten. Een verzoek van de oppositie om de betrokkenen onder ede te laten getuigen in het parlement heeft Koizumi's partij afgewezen. Koizumi beschermt zodoende de oude structuur waarin ministeries achter de schermen wordt bewerkt door parlementariërs die een deel van de koek opeisen voor hun achterban. Tanaka is weg, Suzuki en de ambtenarij kunnen weer hun gang gaan.

Tanaka zelf behoort niet tot een `stam'. Haar enige politieke wapen is populariteit bij de kiezer omdat ze de grijze mannen in het regeringscentrum de ongezouten mening van de gemiddelde Japanse huisvrouw laat horen. Dit geeft echter geen macht in het spel om de knikkers. Aangezien de machtigen achter haar rug om haar autoriteit als minister volledig ondergroeven, concludeerde Tanaka dat haar ministerspost beter kon worden opgeheven. Wellicht zou het voor de duidelijkheid nog beter zijn als de gehele Japanse regering werd opgeheven. Het enige dat dan resteert is een krioelende massa politici en ambtenaren zonder een autoriteit die impasses kan doorbreken. Dat is geen slechte weergave van de huidige situatie.