`Klokkenluider beter beschermen'

De kernreactor in Petten heeft onjuist gehandeld door de klachten van een medewerker niet serieus te nemen maar hem daarentegen zijn baan te ontnemen, meent hoogleraar arbeidsrecht E. Verhulp.

,,Een klokkenluider'', zegt hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp, ,,is iemand die een ernstige misstand in zijn organisatie die hij intern niet heeft kunnen kunnen verhelpen publiek maakt.'' Niet dat hij de definitie zo interessant vindt. ,,Je kunt er geen juridische status aan ontlenen.'' Veel belangrijker, meent de hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, is dat overheid en bedrijfsleven ervoor zorgen dat de drempel om de maatschappij te beschermen tegen misstanden wordt verlaagd, zodat werknemers vrijelijk kunnen spreken over wat hun dwarszit.

Gisteren diende in Alkmaar een kort geding waarin een voormalige operator van de kernreactor in Petten eist dat hij zijn baan terugkrijgt die hem enkele maanden geleden werd ontnomen door de directie van de Nuclear Research and Consultancy Group (NRG), beheerder van de reactor. De werknemer, Paul Schaap, heeft vorig jaar tot grote woede van de directie en een deel van het personeel van NRG de veiligheidscultuur in de reactor publiekelijk ter discussie gesteld. Dat deed hij, zegt hij, uit bezorgdheid over gesjoemel met veiligheid.

Zijn actie leidde tot een onderzoek door de Kernfysische Dienst van minister Pronk (VROM) en droeg ertoe bij dat de reactor, op aandringen van de minister, vanaf gisteren voor enkele weken is stilgelegd.

Schaap zelf zegt volkomen ,,te goeder trouw'' te hebben gehandeld en is niet verbaasd dat velen hem onschrijven als de spreekwoordelijke klokkenluider. Zijn werkgever daarentegen noemt hem een ,,amokmaker'' en beschuldigt hem ervan de achilleshiel van elke kernreactor, de veiligheid, te hebben misbruikt om betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen. Schaap was een van de operators die al jaren overhoop lagen met de directie van ECN, het moederbedrijf van NRG, over vrije dagen en de pensioenvoorziening. De directie van NRG besloot Schaap ondanks diens goede staat van dienst van zijn functie te ontheffen en hem een andere baan aan te bieden. Die baan weigert Schaap, zodat NRG nu heeft besloten een ontslagprocedure in werking te stellen.

Hoogleraar Verhulp vindt het in het geval van Petten ,,moeilijk te begrijpen'' dat de directie van NRG niet eerder op klachten van Schaap heeft gereageerd. Verhulp heeft niet de indruk met een ,,querulant'' van doen te hebben, die alleen klaagt om zijn zijn baas dwars te zitten of betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen. Maar ook al zou dat zo zijn, dan maakt dat geen verschil volgens Verhulp. ,,Een querulant kan ook klokkenluider zijn.'' En dat van de vijf klachten van Schaap er later slechts twee deels gegrond zijn verklaard door onderzoekers van de Kernfysische Dienst, en dan ook nog alleen omdat de gevolgde procedures in strijd waren met de veiligheidstechnische specificaties maar niet met de bedrijfsvoorschiften en de vergunning, is nog geen reden om Schaap af te vallen.

Verhulp: ,,Je kunt klachten over veiligheid niet afdoen door te zeggen dat ze van een querulant afkomstig zijn. De werknemer hoeft niet te bewijzen dat zijn klachten gegrond zijn. Het is aan het bedrijf om dat eerst intern te onderzoeken. Het gaat veeleer om de vraag of een werknemer gegeven zijn kennis en mogelijkheden terecht bezorgd kon zijn.'' Verhulp vindt dat het ,,risico'' van een verstoring van de arbeidsverhouding door het aanmelden van misstanden niet langer bij de werknemer maar bij de werkgever moet worden gelegd. ,,Nu is het een ongelijke strijd. Zo iemand als Schaap staat al gelijk met één-nul achter. Een werkgever zou verplicht moeten worden om alles in het werk te stellen de arbeidsverhoudingen goed te houden. Als dat mislukt, en als bijvoorbeeld directie en personeel in Petten meneer Schaap niet meer terug willen, dan is er nog de gouden handdruk. Maar dat is de allerlaatste stap.''

Verhulp veronderstelt dat Schaap het zoveelste voorbeeld is van een klokkenluider die het slachtoffer is geworden van een gebrek aan goede wetgeving. Ambtenaren bij het rijk kunnen sinds een jaar door hen gesignaleerde misstanden rapporteren aan een externe en onafhankelijke klokkenluiderscommissie die hun klachten onderzoekt. Ambtenaren bij gemeenten kunnen dat vanaf dit jaar. Morgen wordt toevallig de commissie voor gemeenten geïnstalleerd, waarin ook Verhulp zitting heeft. Dankzij deze commissies, zo is de gedachte, hoeven ambtenaren in gewetensnood niet onmiddellijk in de openbaarheid te treden en daarmee een arbeidsconflict over zich af te roepen. ,,Terwijl ze toch niets anders doen dan hun wettelijke recht op vrije meningsuiting uitoefenen'', zegt Verhulp.

In het bedrijfsleven zijn de problemen met klokkenluiders niet minder groot. Vorige week nog stuurde minister Vermeend (Sociale Zaken) een onderzoek van het Instituut voor Arbeidsvraagstukken (IVA) in Tilburg naar de Tweede Kamer, waaruit bleek dat bijna 4 procent van de werknemers in de marktsector de afgelopen vijf jaar een ernstige misstand in de organisatie heeft waargenomen. Het gaat meestal om wetsovertredingen, gesjoemel met geld en misbruik van macht en informatie. Vermeend pleit nu voor een gedragscode waarin procedures, zorgvuldigheidseisen en de rechtsbescherming van de klokkenluider aan de orde komen.

Verhulp wijst erop dat in het bedrijfsleven een zekere discretie door werknemers in acht moet worden genomen. ,,Logisch'', want niemand wil de concurrent een voorsprong geven. Het komt dan ook regelmatig voor dat werknemers een geheimhoudingsbeding moeten ondertekenen.

Als wrang voorbeeld noemt Verhulp een arts die als hoofd onderzoek bij Organon bezwaar maakte tegen de zijns inziens te lage dosering van antistollingspillen die op proefpersonen werden getest en die volgens hem tot doden zou kunnen leiden. Omdat zijn bezwaar niet werd gedeeld, lichtte de man externe medisch-ethische commissies in, wat tot vertraging van de tests leidde en daardoor tot een miljoenenschade voor Organon. Onlangs is de inmiddels ontslagen arts door de kantonrechter veroordeeld tot het betalen van deze miljoenenschade, omdat hij zijn geheimhoudingsplicht had geschonden. De man werkt nu bij Artsen zonder Grenzen.