`Papa' wil slechts Rusland dienen

Een vrijheidsstrijder is coach van het Russische ijshockeyteam. Vjatsjeslav Fetisov, eens 's werelds beste verdediger, doorstond de kwellingen van het Sovjet-systeem, vocht voor zijn rechten en is nu een held in Amerika en in Rusland. `Papa' noemen ze hem.

Zoals hij daar als coach in de spelersbank van de Russische ijshockeyploeg staat, lijkt niets hem te raken. Een stoïcijnse man die zich niet door het extreme lawaai en de extreme strijdlust in het E-Center van Salt Lake City laat opwinden. Dat het duel tussen Team USA en Rusland volgens de Amerikaanse media een clash is, ontgaat hem kennelijk. Vjatsjeslav Fetisov is wel wat gewend.

Zo kennen we Fetisov nog uit de jaren tachtig toen hij in het Sovjet-team excelleerde. Een verdediger met een fabelachtige stickvaardigheid en schaatstechniek, een spelverdeler met een indrukwekkend inzicht. Niets kon Fetisov op het ijs verontrusten, temidden van de magistrale doelman Tretjak, zijn plichtsgetrouwe compaan in de defensie, Kasatonov, en het wervelende aanvalstrio Kroetov, Larionov en Makarov, gecoached door Viktor Tichonov, `de Verschrikkelijke'.

Het spel van het huidige Russische team is niet meer zo oogstrelend als van `de Rode Machine'. Er is geen arrogant flegma, er zijn nauwelijks patronen, alleen de schaatstechniek en het atletisch vermogen zijn nog fascinerend. De Russische topspelers van nu spelen allen in de Noord-Amerikaanse profcompetitie en hebben zich de wilde strijdwijze eigen gemaakt die de Amerikanen zo graag hanteren.

Maar van `Slava' Fetisov, de meester van toen, hoor je na afloop (het duel eindigt in 2-2) geen onvertogen woord. Hij is al blij een representatief team op te kunnen stellen, met spelers die weer voor Rusland willen uitkomen om de roem van de ijshockeynatie van weleer in ere te herstellen. Fetisov, die sinds 1989 in de VS leeft, heeft er veel voor moeten doen om de beste Russische spelers bereid te vinden weer in het nationale team te spelen.

Sinds ruim een half jaar is Fetisov coach van de Russen. Dat heeft hij zelf afgedwongen. Vanuit Detroit, waar hij jaren voor de Red Wings speelde en drie keer de Stanley Cup (het Noord-Amerikaanse kampioenschap) won, nam hij contact op met de Russische president en ijshockeyliefhebber Poetin. De in Amerika zeer populaire Fetisov trok zich het verval van zijn sport in Rusland aan en stelde Poetin voor de falende bondscoach Michailov te ontslaan en hem te benoemen als zijn opvolger. Poetin handelde er naar en zorgde ervoor dat de Russische ijshockeybond Fetisov aanstelde als bondscoach.

Na het duel tussen Team USA en Rusland laat Fetisov zich niet verleiden tot emotionele uitspraken. Op de vraag of er verschil was tussen deze wedstrijd en de finale van de Winterspelen van 1980 in Lake Placid – als door een wonder gewonnen door de Amerikanen – antwoordt hij: ,,I don't remember.'' Naast hem zit Herb Brooks, de Amerikaanse wondercoach van 1980. Hij glimlacht: ,,Slava was de beste, ik had een foto van hem in mijn kantoor.''

Fetisov doet geen opvallende uitspraken over het verschil tussen toen en nu. Hij was in 1980 pas 21 jaar, een soldaat, een marionet in het leger van bondscoach Tichonov. Een jongen uit Moskou die geen mening mocht hebben en zich diende te onderwerpen aan het regime-Tichonov en dat van het communistisch systeem. In interviews en in zijn boek For the love of hockey heeft hij erover verteld. Over de trainingskampen, waarin hij en de anderen elf maanden per jaar werden gedrild door Tichonov. Eén maand per jaar mochten ze naar huis, naar vrouw en kinderen of ouders. Het was dé methode om wereld- en olympisch kampioen te worden. Een nederlaag betekende voorlopig geen contact met thuis. Een drinkgelag in het buitenland vol wodka met zijn vriend Larionov, betekende een strafexercitie – buiten in de vrieskou met ontbloot bovenlijf trainen.

Rondom de Spelen van 1988 werden Fetisov en Larionov `in verwachting' gebracht. Fetisov werd benaderd om in de Noord-Amerikaanse competitie professional te worden, Larionov meende in een Amerikaanse krant zich kritisch te moeten uitlaten over Tichonovs alcoholisme en methoden. Bij terugkeer werd Larionov geschorst. Maar de slimme Fetisov besloot de Russische autoriteiten op de hoogte te brengen van het Amerikaanse aanbod. Hij wilde weg uit Rusland, hij wilde vrij zijn. Hij was het regime-Tichonov zat.

In zijn boek vertelt Fetisov: `Ik moest bij de minister van Defensie, Yazov, komen. Hij eiste dat ik mijn excuses aanbood, dat ik als belangrijke Rus zulke wensen nooit meer zou uiten. Om mij heen stonden drie generaals te schreeuwen en me te intimideren. Ik werd uitgescholden, er werd met dingen naar me gegooid. Er werd een ultimatum gesteld: excuus of naar Siberië, waar ze me mij het leven zeer zuur zouden maken. Mijn familie zou het slecht krijgen. Ik was vreselijk bang. Wat moest ik doen. Maar ik hield stand. Ik bleef erbij dat ik na zoveel bewezen diensten recht had op een wederdienst. Ik was trots op mijn prijzen en mijn decoraties, maar ik wilde vrijheid. Het werd tijd voor mij en voor de Russen. Ik wilde gaan.''

Hij moest wachten. Het werden de zwaarste zes maanden van zijn leven. Zijn vrouw werd gevolgd, zijn ouders werden gepest. Hij besloot een rechtszaak tegen de staat aan te spannen, omdat hij in zijn vrijheid werd belemmerd. Spelen voor de nationale ploeg, zeker voor Tichonov, besloot hij niet meer te doen. Tichonov pakte hem terug. Hij mocht in de Russische pers vertellen dat Fetisov en Larionov alcoholisten waren, in de war gebracht door wodka en Amerikanen.

Fetisov weet het nog precies: op 13 augustus 1989 waren de autoriteiten het zat, hij kreeg een ticket naar Amerika in ruil voor veel dollars van zijn nieuwe club New Jersey Devils. Fetisov opende de deuren voor alle ijshockeyers. Na hem vertrokken voor veel dollars de recalcitrante Larionov, de partijfanaat Makarov en de onnozele Kroetov. De laatste redde het niet bij de Vancouver Canucks. Jaren later trof ik Kroetov aan in een desolate toestand bij een club in Zürich. Hij verlangde naar de harde hand van Tichonov. Hij kon niet met zijn vrijheid omgaan. Hij wilde terug naar het systeem. Dat boek dat Fetisov had geschreven, was niet realistisch. Fetisov doet het om het geld, beweerde Kroetov.

`Papa', wordt Fetisov genoemd. Hij maakte de weg vrij voor veel Russische ijshockeyers, maar ook voor andere Russen. Maar het leed was nog niet voorbij. Na de perestrojka van Gorbatsjov raakte Rusland in de greep van de mafia. Russische ijshockeyers in de VS en Canada werden gechanteerd: wanneer ze niet veel dollars betaalden, werd hun familie thuis lastiggevallen. Fetisov wist wat hem te doen stond en schreef een brief aan de Russische autoriteiten om deze mafiose praktijken een halt toe te roepen. Of hij zelf heeft betaald om de veiligheid van zijn ouders in Moskou te garanderen, is niet bekend. Daar zwijgt hij over. ,,Ik heb gevochten, voor het recht op vrijheid, dat is het enige wat ik heb gedaan'', verklaarde hij.

Vorig jaar bracht Fetisov een bezoek aan Moskou, aan zijn moeder. Hij meldde zich bij Poetin, de ijshockey-adept die hem een jaar eerder de hoogste Russische onderscheiding had gegeven. Fetisov zei hem dat Rusland recht had op een ijshockeycultuur. Als Rus wilde hij Rusland dienen en bondscoach worden.

En zo gebeurde. In de Verenigde Staten, waar hij sinds kort assistent-coach is van zijn oude club New Jersey Devils, ging hij alle Russen af om zich weer beschikbaar te stellen voor het Russische team. Enkelen weigerden. Maar Larionov, zijn oude, al 41-jarige strijdmakker, zegde toe. Evenals Fedorov, de zelfingenomen grote ster. Hij haalde de talentvolle doelman Khabiboelin over voor zijn vaderland te spelen.

Khabiboelin was in 1992 derde doelman van de GOS-ploeg, een team van Russische staten dat goud won. Tichonov gunde de reservedoelman geen medaille en stak het eremetaal in zijn eigen zak. Khabiboelin wilde nooit meer spelen voor Rusland. Maar Fetisov haalde hem over.

Sponsors heeft het Russisch team nauwelijks. Op verzoek van Fetisov heeft Poetin zich garant gesteld voor financiële middelen om het team in de gelegenheid te stellen net zo hard te trainen als de Amerikanen, Canadezen en Zweden.

Of Slava Fetisov met zijn spelers de olympische titel wint, is de vraag. Als er maar gestreden wordt. Zoals hij zaterdag zei: ,,Wie voor Rusland speelt moet zich voor 110 procent willen geven. Wie dat niet wil is geen Rus en behoort niet voor Rusland te spelen. Op deze jongens ben ik trots. En dat meen ik. Het zijn Russen naar mijn hart.''