Moeizame strijd voor mensenrechten in Pakistan

Asma Jahangir is de bekendste voorvechtster van mensenrechten in Pakistan. Zij is er niet gerust op dat de Pakistaanse leider Musharraf het land een echte democratie zal geven na jarenlange militaire controle.

Gehuld in hun zwarte toga's spoeden zich 's ochtends vroeg tientallen raadslieden over de binnenplaats van het gerechtshof in Lahore. Medewerkers snellen achter hen aan met dikke dossiermappen onder hun arm. Aan een rode bakstenen muur hangt een strook papier. Daarop staan de zaken vermeld die vandaag voor de rechter komen. Een advocaat met grijze haren bepleit tevergeefs verlaging van een eerder vastgestelde borgsom, een confrère van hem verdedigt iemand die wordt beschuldigd van diefstal.

Maar het hof behandelt niet alleen overtredingen en misdrijven die ook in Nederland tot strafvervolging leiden. Vrijwel elke dag verschijnen hier ook vrouwen en hun mannen die langdurige gevangenisstraf riskeren wegens zina, overspel. Hun `misdrijf' is dat ze weliswaar zijn getrouwd, maar zonder instemming van hun ouders. Er hoeft maar een letter verkeerd te staan in hun huwelijkspapieren of de politie heeft een aanknopingspunt hen lastig te vallen wegens ongeoorloofde seksuele relaties.

Nog schrijnender zijn de gevallen waarbij slachtoffers van verkrachtingen door de politie worden beschouwd als de schuldigen. Zelfs als familieleden aangifte doen, komt het veelvuldig voor dat de daders vrijuit gaan wegens gebrek aan bewijs maar dat soms nog zeer jonge meisjes worden vervolgd. Het feit dat ze zwanger zijn, hoe ongewenst ook, is immers het bewijs dat ze seks hebben gehad buiten het huwelijk.

,,Dit is een maatschappij die zeer bevooroordeeld is jegens vrouwen. Als ik het slachtoffer zou worden van verkrachting, zou ik me wel drie keer bedenken voordat ik aangifte zou doen bij de politie'', zegt mr. Asma Jahangir. De 50-jarige Jahangir, aan wie volgende maand de Nederlandse Geuzenpenning wordt uitgereikt, is Pakistans bekendste advocaat en activiste op het gebied van mensenrechten. In de jaren tachtig stond ze aan de wieg van het Womens Action Forum, een organisatie die in opstand kwam tegen de islamisering van de rechtspraak in Pakistan onder de toenmalige militaire dictator Zia-ul-Haq. In 1989, een jaar na de dood van Zia, richtte ze de mensenrechtencommissie HRCP op. Als advocaat heeft ze de afgelopen jaren talrijke vrouwen verdedigd die het slachtoffer waren van het rigide rechtsstelsel. Militante moslims hebben haar verschillende malen met de dood bedreigd. In 1995 werd haar huis overvallen door gewapende extremisten nadat ze twee christenen had verdedigd in een blasfemiezaak. Haar drie kinderen studeren om veiligheidsredenen in het buitenland.

Sinds ruim twee jaar wordt Pakistan geregeerd door legerleider Pervez Musharraf, een generaal die onlangs heeft gezegd dat hij moslimextremisme wil uitbannen en van Pakistan een moderne en gematigde moslimstaat wil maken. Maar voor Jahangir is dat geen reden om haar strijd te staken. ,,In vergelijking met de jaren tachtig zijn de mensen in Pakistan zich veel bewuster geworden van het begrip mensenrechten. Toen wij begonnen, werd er niet over gesproken. Nu wel. Maar structureel is er helemaal niets veranderd'', zegt ze. ,,De islamitische wetgeving die door Zia-ul-Haq werd ingevoerd, bestaat nog steeds. We hebben de invoering van sommige islamitische straffen kunnen verhinderen, maar als je kijkt naar de rechterlijke macht, zie je alleen maar achteruitgang. De afgelopen twee jaar zijn er nauwelijks grensverleggende uitspraken geweest betreffende fundamentele rechten van burgers. Zaken worden van de ene rechter naar de andere verwezen of ze worden verdaagd.''

De rechterlijke macht, zegt Jahangir, is niet onafhankelijk. Veel rechters hebben niet de moed in verzet te komen. En als ze wel eens een uitspraak doen betreffende hun onafhankelijkheid, ontbeert het hun aan de machtsmiddelen die in de praktijk af te dwingen. Toen Musharraf aantrad, vroeg hij de rechters van het Hooggerechtshof en van de vier gerechtshoven de eed op het nieuwe regime af te leggen. Een aantal rechters, onder wie een opperrechter, weigerde en werd simpelweg vervangen.

,,Laat ik duidelijk zijn: ik ben een beetje teleurgesteld dat mensen uit het democratische westen Musharraf nu opeens prijzen als een voorvechter van een moderne staat. Hoe kun je nu praten over een moderne staat als het leger aan de macht is? Als de spoorwegen worden bestuurd door militairen, de universiteiten, de rechtbanken, de economie. Pakistan is een volledig gemilitariseerde staat geworden. Er zijn geen tekenen dat de militairen terugkeren in de kazernes. We zien alleen dat het leger zijn greep bestendigt, en ditmaal opnieuw met steun van de westerse machten. Zia-ul-Haq vestigde zijn macht in naam van de islamisering en werd door het westen gesteund. Musharraf doet hetzelfde nu in naam van de liberalisering.''

Musharrafs ommezwaai na 11 september is volgens Jahangir louter ingegeven door tactische overwegingen. Het komt hem goed uit zich te distantiëren van dezelfde extremistische elementen die het leger jarenlang heeft beschermd en aangemoedigd. ,,Natuurlijk ben ik daar blij om. Maar het betekent niet dat we nu een moderne staat zijn geworden. Ik weet waar ik het over heb als ik praat over islamitisch terrorisme in dit land. De conservatieve krachten houden zich nu stil maar ze zullen terugkomen om te vechten. Dat hoeven niet noodzakelijkerwijze militanten te zijn, maar ze houden er zeer theocratische opvattingen op. Zowel nationalisme als religie kan op een zeer schadelijke manier worden aangewend voor de mensenrechten. En ik kies voor mensenrechten. In mijn opvatting heeft religie niets te maken met de staat. Maar in Pakistan is de godsdienst volkomen gepolitiseerd. De afgelopen twintig jaar zijn de mensen zo geïndoctrineerd via radio en televisie dat ze nauwelijks over politiek kunnen praten zonder te verwijzen naar de islam. De islam is in ons land een wijze van denken geworden.''

Generaal Musharraf heeft voor oktober verkiezingen aangekondigd en terugkeer naar ,,echte'' democratie. Maar ook die belofte kan Jahangir niet geruststellen. ,,Wat voor een democratie wil hij vestigen? Hoe kun je praten over democratie als je jezelf aan de top benoemt en aankondigt president te willen blijven en het leger controle geven over de belangrijkste instituties in dit land'', reageert ze strijdlustig. ,,Natuurlijk gebruikt hij het argument dat onze politici de afgelopen jaren tekort zijn geschoten. Maar wat wil je in een land dat virtueel vijftig jaar lang door het leger is bestuurd. De politiek heeft nooit een echte kans gekregen. Voortdurend is sprake geweest van een machtsstrijd tussen het leger en de politici, waarbij burgerregeringen opzij werden geschoven door de militairen en niet omdat het volk dat wilde.''

,,Ik geloof niet in de opgeblazen propaganda dat alle politici in Pakistan corrupt zijn en niet verdienen om te regeren. Als je dat zegt, concludeer je: Pakistan verdient geen democratie. Een democratisch systeem is een democratisch systeem. Dat kun je niet zomaar weggooien omdat vier of vijf politici corrupt zijn. Ik kan je zo 150 namen van politici geven die niet alleen integer zijn, maar ook vastberaden om van Pakistan een democratie te maken. Maar ik ben niet optimistisch over de komende verkiezingen. Het gesjoemel is nu al begonnen. De regering heeft gezegd artikel 62 en 63 van de grondwet toe te passen. Daarmee kun je in feite iedereen als kandidaat diskwalificeren die geen goede moslim is, niet vijf keer per dag bidt en zich niet aan het vasten houdt.''

Asma Jahangir zegt dat ze nooit overwogen heeft zelf in de politiek te gaan. In een land waar vrouwen en minderheden nog steeds het slachtoffer worden van onrechtvaardige wetten en waar elk jaar nog steeds honderden vrouwen worden gedood bij `eermoorden' heeft ze nog genoeg te doen als advocaat en als mensenrechtenactivist, zegt ze. Jahangir heeft ook niet de ambitie promotie te maken in de rechterlijke macht. Jaren geleden werd haar gevraagd de eerste vrouwelijke rechter in Pakistan te worden. Ze weigerde. ,,Ik heb er het temperament niet voor'', zegt ze. ,,En kunt u zich mij voorstellen als iemand die vonnissen uitspreekt conform de wetten van dit land?''

`Liberalisering van Musharraf is een tactische zet'