Kijken in het donker

Op sommige plaatsen is duisternis bijna onvindbaar. Maar als die invalt, is er veel te zien. Met een restlichtkijker.

Regen geselt de Amsterdamse Postjesweg, slechts enkele lantaarnpalen en een etalage vol elektronica onderbreken het nachtelijk duister. Nog veel donkerder is het in een onverlichte kamer onder de winkel. `Knap, hè', zegt Dick Offringa, de deur langzaam sluitend. Van het ganglicht valt op het laatst nog zo weinig naar binnen dat het blote oog alleen zwart ziet – maar door de restlichtkijker van het Amerikaanse fabrikaat ITT zijn de meubels en de posters op de muren nog uitstekend te inspecteren, zij het monochromatisch, in groen. Een leerzame test, maar met een gering realiteitsgehalte. Offringa's klanten gebruiken restlichtkijkers niet voor het terugvinden van een ontsnapte cavia in een kruipruimte of andere acties op de korte afstand. ,,Als hier iemand rondloopt die jou op je huid zit, lag je allang plat'', garandeert hij als we zijn teruggekeerd in The Spy Shop. Uit een van de vitrines vist hij iets beters voor binnen: een camera ter grootte van een speelkaart en nog geen centimeter dik, met een lens zo klein als een speldenknop. Beeld en geluid zijn zestig meter verder draadloos op te vangen. Ideaal voor achter een schilderijtje bij de concurrentie, maar wel 6.000 euro. ,,Voor mensen die dit kopen kan het van groot belang zijn'', verduidelijkt Offringa, die zijn klanten alleen op afspraak binnenlaat.

Wie buiten ongezien wil zien wat ongezien moet blijven, houdt afstand en gebruikt een restlichtkijker. Uiteraard zijn er grote kwaliteitsverschillen. Bij The Spy Shop waren ooit apparaten van een euro of 300 te koop die bij schemering geweldige resultaten te zien gaven. In een lade ligt er nog een. Offringa: ,,Hier, de Night Spy. Let op de scherpte en de lichtopbrengst. Lijkt leuk hè? Maar doe je het licht uit, dan is het voorbij.'' Dankzij de straatverlichting valt dat nog wel mee, maar het verschil met de ITT van 3.200 euro is spectaculair. Voor 6.000 euro heb je hem stereo, voor nog 700 euro meer bieden twee teleadapters vier maal vergroting. Wat de ITT laat zien is zo spectaculair dat de Verenigde Staten de export van dit soort kijkers streng controleert. ,,Ik ga niet vertellen hoeveel moeite het kost ze te importeren'', vertelt Offringa. ,,Via een omweg, via een tussenpersoon. Als ze hier worden verkocht, neemt niemand er aanstoot aan, maar in een terroristisch kamp wordt het een heel ander verhaal.''

Een paar uur later, ergens in een polder. Duisternis is in de Randstad haast onvindbaar, maar na een kwartier voortglibberen over een karrespoor kan het ermee door. Om mijn nek hangt de spatwaterdichte NOCX3 van het eveneens Amerikaanse Night Owl Vision, die bij Bever Zwerfsport voor 680 euro over de toonbank gaat. Niet eronder, wat in zoverre verbazend is, dat een beetje terrorist hier nog heel wat mee kan. Met het blote oog zijn alleen wat contouren te zien, met de restlichtkijker lijkt het of de zon schijnt. Stop er een in je rugzak, en verdwalen omdat je niet voor donker terug was wordt onmogelijk. Op een meter of twintig afstand, in een sloot onder lage takken, wanen eenden zich onzichtbaar, maar de NOCX3 ontsluiert drie wintertalingen en een kuifeend. Of andersom – feit is dat hun tekening probleemloos in beeld komt, mede dankzij de 3,1 maal telelens.

Restlichtkijkers werken niet in complete duisternis, er moet altijd een zweem van licht zijn. Dat wordt versterkt en geprojecteerd op een fluorescerend plaatje waar je via het oculair naar kijkt. Let bij aanschaf niet op de versterkingsfactor: die is bij haast alle modellen omstreeks 15.000 maal. Meer zou tot netvliesbeschadiging leiden. Interessanter is hoeveel resolutie er overblijft bij toenemende duisternis. Bij volle maan en geen bewolking geeft zelfs een goedkope kijker nog een schitterend beeld. ,,Lieden die met kwalijke bedoelingen uw grondstuk betreden, kunt u direct lokaliseren'', werft de catalogus van postorderbedrijf Pro Idee in Gilze. De vraag is of je ze nog lokaliseert als ze in een maanloze nacht tussen de rododendrons zitten. Een goedkope kijker toont dan visuele ruis met hooguit nog wat contourbegrenzingen topmerken als ITT en Litton zien het verschil tussen een rodondendronblad en een inbrekersoor. Sommige merken hebben een ingebouwde infraroodschijnwerper. Met het oog zie je niks van de bijbelichting, maar de restlichtkijker toont ineens veel meer. De infraroodstraal van de NOCX3 gaf op dertig meter nog resultaat, op tien meter komt elk detail in beeld. Probleem is wel dat je zelf nog veel beter in beeld komt als je tegenstander ook een restlichtkijker gebruikt. Een simpel infraroodlampje op de kijker van een stroper komt bij een surveillerende boswachter in beeld als een vuurtoren, ook op een paar honderd meter afstand.

,,Criminelen, stropers, politie – alles komt hier binnen'', zegt Marcel van Minnen van de CBSHOP in Overloon, waar veel modellen leverbaar zijn. De meeste wetsovertredende klanten zijn volgens hem slecht herkenbaar, maar stropers verraden zich vaak door hun voertuig: alles wat ooit glom is mat zwart gespoten en voorop zitten extra grote lampen. Bij het rijden zijn die niet nodig, want met een binoculaire restlichtkijker op het hoofd gebonden (het goggle model, omstreeks 1.300 euro) stuurt elke stroper door de nacht zonder bomen te raken.

Wie een absolute topkijker zoekt hoeft niet naar Amerika. Thales Optronics in Delft maakt ze ook – en verkoopt ze selectief. Veel geld meenemen (iets tussen vijf- en vijftigduizend euro) is zeker niet voldoende, maar binnenlandse politiecommandanten en bevriende overheden maken een kans. Bij vredesoperaties houden militairen op eenzame posten hun nachtelijke omgeving vaak in de gaten met Thales apparatuur.

Twee anonieme woordvoerende researchers van Thales maken er geen geheim van dat ze de kleurenrestlichtkijker in ontwikkeling hebben. Verder verwachten ze dat de voortschrijdende techniek voor meer beeldkwaliteit, betere ergonomie en geringer gewicht zal zorgen, bij een min of meer stabiel prijsniveau. Thales' kijkers kunnen nu goed zien bij een tiende van het licht van de sterren in onbewolkte nacht, en dat wordt nog gunstiger. Nu al heeft Thales een restlichtkijker met een superlichtsterke, zes maal vergrotende telelens, die vijandelijk en ander personeel op acht kilometer afstand zichtbaar maakt. Op relatief veel kwaliteit voor een euro of honderd hoeven we voorlopig niet te rekenen, want de restlichtkijker wil geen massaproduct worden. En dat is jammer.

Thales heeft een bijvoorbeeld een heel leuk head mounted display systeem – alleen die prijs van 50.000 euro... Het is een lichte helm met op ooghoogte een half reflecterend, half doorzichtig scherm. Op de binnenzijde wordt de restlichtversterking geprojecteerd, exact op de plaats van het echte beeld. Als de zon ondergaat, wordt je wereld langzaam groen, verder gebeurt er niks. Het voordeel van lange dagen blijft zo niet meer beperkt tot de zomer. Bij massaproductie en sterk dalende prijzen zou ons hele vakantieregime op de helling kunnen. Voor iedereen die restlichtkijkers aan de dure kant vindt, heeft een van de woordvoerders van Thales intussen een goedkope noodoplossing: ,,In de praktijk is het vaak goedkoper een lamp aan te zetten. Voor vijftig euro heb je een breedstraler van 500 watt.''

Websites: www.thales-optronics.nl; www.nightowlvision.com; www.cbshop.com/Nightvision.htm; www.ittnv.com; www.litton-ps.com.