`Enron' is teken van structureel bederf

Het Enron-schandaal staat niet los van Big Brother, wildplassen, persoonlijke groeicursussen, vergaande deregulering en doorgeslagen individualisering. Deze verschijnselen zijn onderdeel van dezelfde ontwikkeling: toenemende concentratie op het eigen ik, meent Tom Nierop.

De affaire rond het bankroet van het Texaanse energiehandelsconcern Enron wordt met de dag omvangrijker. De Enron-top zelf, consultantsbureau McKinsey, accountantskantoor Arthur Andersen, zakenbank Merrill Lynch; welke partijen uit de wereld van het snelle geld waren niet op een of andere manier betrokken bij het systematisch financieel om de tuin leiden van de buitenwereld?

Het Enron-schandaal is een beerput van nu al unieke omvang. Toch is `Enron' geen toevallig incident. Het Enron-schandaal is het symptoom van een veel breder cultureel-maatschappelijk probleem, dat zich niet beperkt tot de financiële wereld. Het is niet los te zien van de erosie van maatschappelijke waarden en normen op andere terreinen. Big Brother, wildplassen, persoonlijke groeicursussen, hedonisme, doorgeschoten individualisering en het gedrag van de Enron-top en -adviseurs hebben meer met elkaar te maken dan misschien op het eerste gezicht lijkt. Ze zijn onderdeel van dezelfde ontwikkeling: de toenemende concentratie op het eigen ik.

De Enron-affaire past in de reeks fraudezaken, voorkennisaffaires en andersoortige financiële misstappen in corporate kringen, die de laatste jaren steeds vaker de krantenkolommen bevolken. Baan is nog niet voorbij of WOL en Lernout & Hauspie nemen de fakkel over, de `clickfonds-affaire' is nog niet gepasseerd of Cor Boonstra betreedt de voorpagina's met zijn dubieuze aandelentransacties, op de voet gevolgd door KPN's Ad Scheepbouwer en andere topmanagers met hun exorbitante salarisregelingen, door de miljoenenfraudes in de bouwwereld en het fiscale gescharrel van Versatel. En nieuwe Enrons zijn in aantocht, getuige de Amerikaanse commotie over de creatieve boekhoudingen van andere concerns.

Dit zijn geen incidenten. Hier hangt de geur van geur van structureel bederf. Ondanks ontroerende verhalen over `maatschappelijk verantwoord ondernemen', `bezieling' en ander fraai jargon, rijst het beeld van een zakenwereld die als zelden tevoren in de praktijk maar één ethisch richtsnoer lijkt te kennen: geld.

Die ontwikkeling kan niet los worden gezien van het algemene klimaat van hedonisme, zelfontplooiing en onbezorgd en ongebonden genieten dat in de postmoderne samenleving bepalend is geworden en tijdens de euforische jaren van de Nieuwe Economie nog werd versterkt. Wie het afgelopen decennium een saaie baan verkoos boven de frontlinie van de economische vernieuwing, of een spaarrekening prefereerde boven een pakket aandelen, was een sukkel. En hoe kan het ook anders in een omgeving waar investment bankers al voor hun dertigste miljonair kunnen zijn, jonge twintigers met een simpel internet-idee hun complete toekomst veiligstelden, beurskoersen worden voorgelezen als het nieuwe evangelie en `topmanagers' als glamoureuze helden worden rondgedragen. De samenleving wordt al geruime tijd gedomineerd door een lange polonaise van opgewonden veelverdieners, omgeven door gretige consultants, bankiers, accountants, advocaten en anderen die er al adviserend omheen zwermen.

De menselijke drang om geld te verdienen en goed voor zichzelf te zorgen vormt de basis van onze welvaart en uiteindelijk welzijn. Die drang is op zichzelf genomen helemaal niet slecht en ook niet nieuw. Maar de mate waarin de algemene geldzucht en gerichtheid op het materiële zo langzamerhand het leven lijkt te domineren, en algemeen als hoogste goed wordt voorgesteld door zowel media als politiek (economische groei als allesoverheersend beleidsdoel), is dat wel. De voornaamste waarde van de moderne mens lijkt de aandeelhouderswaarde en het belangrijkste levensdoel `persoonlijke groei'. Van de eigen persoon, wel te verstaan.

Het is al vaker gezegd, de verregaande individualisering en verheerlijking van het individu heeft zijn keerzijde in het wegvallen van oude sociale verbanden, waarden, normen en bijbehorende formele en informele regels. In combinatie met de tot voor kort bijkans onbegrensde `nieuwe' verdienkansen, produceerde dat het mengsel dat maakte dat de zaak uit de hand kon lopen op de schaal zoals bij Enron. Overdag de eigen zakken vullen en 's avonds snel naar de cursus zelfontplooiing of `waarachtig leiderschap', voor het broodnodige spirituele sausje.

De tekenen zijn overal zichtbaar. In de reclame worden geld verdienen, uitgeven en het vanuit de auto `mobiel' regelen van beurstransacties voorgesteld als het mooiste dat de dynamische moderne mens kan bereiken. Allerlei beroepsgroepen met van oudsher een maatschappelijke taak hebben hun belemmerende ketenen afgeworpen om voluit te kunnen gaan in het najagen van het grote adviesgeld. Door `Enron' staat nu vooral de over-commercialisering van de accountancy in de schijnwerpers, maar dezelfde verschijnselen doen zich voor bij advocaten, en ook een deel van de notarissen kan niet wachten om zich aan te sluiten bij het peloton professionele grootverdieners, getuige de discussie die daarover ook op deze pagina werd gevoerd. Het valt nu al te voorspellen dat zich binnen afzienbare tijd in de advocatenwereld een grote voorkennisaffaire zal voordoen. Advocatenkantoren hebben nauwelijks interne waarborgen om zoiets te voorkomen, terwijl de koersgevoelige informatie er vrijelijk over de gangen dwarrelt. Gegeven de menselijke natuur en het huidige `waardenvrije' grootverdienersklimaat, is een financieel schandaal bij een van de grote advocatenkantoren slechts een kwestie van tijd.

Wat is de remedie tegen de oprukkende normloze geldcultuur? Die dient zich deels spontaan aan, door de huidige vertraging in de economische groei. Juist die vertraging leidt nu tot het omvallen en doorprikken van enkele extreme zakelijke succesverhalen, maar heeft wel tot gevolg dat de extreme euforie van de afgelopen jaren iets afneemt. De consultants die zich met het oog op de veronderstelde goudpotten van de Nieuwe Economie nog maar kortgeleden losmaakten van de grote accountants- en adviesconglomeraten – om verlost te zijn van de beperkende regels en de toen nog ongunstige interne winstdeling – zitten in hun nu overvloedige vrije tijd mogelijk te mijmeren over de zekere positie die ze opgaven. Ook de bonussen van investment bankers en optiepakketten van de `topmanagers' zijn minder lucratief dan tot voor kort, hetgeen een zachte terugkeer op aarde van deze groepen zou kunnen bespoedigen. Maar het gemak waarmee een en ander wordt gecompenseerd door een hogere basisbeloning, geeft al aan dat gedrag niet vanzelf verandert.

De basis van een daadwerkelijke verandering is een herstel van ethische en sociale normen en waarden. Aan fraaie maar vrijblijvende mission statements en uitbundige

ethische codes in jaarverslagen is geen behoefte. Wel aan verantwoordelijk gedrag in de praktijk, geschraagd door duidelijke regels met bijbehorend toezicht en zo nodig sancties. Hier heeft de overheid een duidelijke taak. En tegelijkertijd, om het noodzakelijke klimaat voor dit alles te creëren, is het belangrijk dat mensen, media en politici elkaar niet langer gek maken, ontwaken uit de feestroes van ongebreidelde economische groei en weer beseffen dat niet alles draait om geld en geldelijk gewin.

Dr. Tom Nierop is politiek-geograaf en freelance journalist.