Sihanouk werpt zijn schaduw over Cambodja

Het gaat niet goed met koning Sihanouk van Cambodja. Hij is ziek, maar ook steeds minder populair. Jongeren menen dat hij het tribunaal tegen de Rode Khmer-genocide blokkeert.

De foto van de koning van Cambodja hangt vlak onder het dak in de houten paalwoning van de oude Lao Sokna. ,,Dat moet'', verklaart de rijstboer-in-ruste over de hoge positie van de plaat met het ronde, bijna vrouwelijke gezicht van een gesoigneerde oude man. ,,Niets is hoger dan zijne majesteit koning Norodom Sihanouk.''

Uit vrees oneerbiedig te zijn, praat Lao Sokna uit Svay Dangkom, een dorpsgroep in het noordwesten van Cambodja, liever niet over zijn koning die hij als een gereïncarneerde god vereert. Maar dan komt neef Sok Ravy op zijn brommer in een grote stofwolk het erf opgereden. Hij studeert in de hoofdstad Phnom Penh, en Lao beseft dat er over de koning zal worden gepraat. Zijn jonge neef is immers fel anti-Sihanouk.

Discussiëren, al is het besmuikt, over leven, dood en opvolging van de 79-jarige koning van Cambodja is een favoriet tijdverdrijf in het Zuidoost-Aziatische land. Al sinds zijn troonsbestijging in 1941 liggen de opvattingen ver uiteen over de even ijdele als onnavolgbare Sihanouk, die na zijn abdicatie in 1955 achtereenvolgens optrad als minister, premier, staatshoofd en president om zich in 1993 weer tot koning te laten kronen. Zelf ziet hij zich liever erkend als componist, filmer en dichter.

Tegenwoordig loopt die scheidslijn langs een leeftijdsgrens. Cambodjanen ouder dan een jaar of veertig zien de koning als de feilloze vader des vaderlands, die Cambodja in 1953 naar de onafhankelijkheid leidde. Veel jongeren, zoals student Sok Ravy, spreken weliswaar zonder ironie over ,,zijne majesteit koning Norodom Sihanouk'', maar zeggen er achteraan: ,,is een moordenaar''. Ze verwijzen dan vaak naar een tv-optreden van de koning, waarin hij verklaarde dat hij ooit samen met Cambodja's aartsvijand Vietnam de Rode Khmer had opgericht. Onder leiding van Pol Pot beroofde deze ultra-maoïstische beweging Cambodja tussen 1975 en 1979 van minstens een kwart van de bevolking.

Veel Cambodjanen proberen de relatie tussen Sihanouk en de Rode Khmer al niet meer te begrijpen en nemen hetzelfde standpunt in als bijvoorbeeld boerin Nuth Saren: ,,Hij heeft de killing fields mogelijk gemaakt.'' De koning liet zich als staatshoofd door het regime van de `velden des doods' gebruiken terwijl hij huisarrest had in zijn van ratten vergeven paleis. Hoewel vijf kinderen en vijftien kleinkinderen door Rode Khmers werden gedood, leidde Sihanouk na 1979 een regering-in-ballingschap die werd gedomineerd door de Rode Khmer en een zetel kreeg in de VN. ,,Niets is kostbaarder dan onafhankelijkheid'', was steeds de verklaring van de koning voor zijn onbegrepen partnerkeuzes.

Het tijdperk-Sihanouk loopt nu ten einde en de man die dat einde gaat verzorgen is Hun Sen. Deze premier van Cambodja is uitgegroeid van een verlegen marionet van bezetter Vietnam (tussen 1979 en 1989) tot een zelfverzekerde pseudo-dictator. De voormalige Rode Khmer-officier beslist in zijn eentje over de opvolging Sihanouk, die aan prostaatkanker, diabetes, staar en vele beroertes lijdt. ,,Ik wil geen koning worden'', waren de raadselachtige woorden van Hun Sen vorige week. Kenners van zijn retoriek leggen uit dat hij bedoelde de monarchie te willen laten voortbestaan en dus geen president wil worden.

Met de minister-president aan de knoppen is de troonsbestijging van objectief de grootste kanshebber vrijwel uitgesloten. Prins Ranariddh was tot 1997 samen met Hun Sen premier, maar de laatste verdreef deze prins na een bloedige coup. Ook Sihanouk's halfbroer prins Sirivudh lijkt niet veel kans te maken. Hij doolde vier jaar in het buitenland, omdat Hun Sen meende dat Sirivudh hem wilde doden. Kansrijker is de 49-jarige voormalige balletdanser en koningszoon Sihamoni uit Parijs, een onbeschreven blad en dus aantrekkelijk voor Hun Sen.

De opvolging is aanstaande, want, zegt Sihanouk: ,,Mijn leven heeft nu de fase van de ondergaande zon bereikt.'' Hij zegt het al een paar jaar en gaat vaak naar Peking voor medische behandelingen. ,,De koning is kerngezond'', zegt Sok Ravy nors, ,,steeds als hij een moeilijke beslissing moet nemen vliegt hij naar China en laat alles aan Hun Sen over.'' Maar vorig jaar augustus kon de koning niet langer wegduiken voor zo'n `moeilijke beslissing'. Hij diende een wet te bekrachtigen die een tribunaal mogelijk maakt voor de daders van de Rode Khmer-genocide.

Aanvankelijk zouden de Verenigde Naties bij dat tribunaal worden betrokken – Cambodjaanse rechters hebben vaak niet meer opleiding dan de lagere school – maar de wet die Sihanouk ondertekende en voorzag in een op Cambodjaans recht gebaseerd tribunaal, zorgde ervoor dat de VN de samenwerking vorige week opzegde. Daardoor is het uiterst onzeker of de hoogste Rode Khmer-leiders ooit een rechter zullen zien. ,,Hij wist dat dat zou gebeuren'', zegt Sok Ravy fel over Sihanouk's ondertekening. ,,Hij wilde de Rode Khmer nog één keer helpen.''

Lao Sokna zit hoofdschuddend naar zijn neef te luisteren. ,,Ik word niet meer kwaad, ik heb jonge mensen dit al zo vaak horen zeggen. Ze begrijpen niet dat de koning altijd heeft gedacht aan wat het beste is voor Cambodja. Geen koning, geen vrijheid, geen vrede. Als hij sterft, komt er een burgeroorlog en trekt Hun Sen alle macht naar zich toe, dan wordt het weer net zoals tijdens Pol Pot.''