Ontembaar medium

Leefbaar Nederland koos Pim Fortuyn tot lijsttrekker om stemmen te trekken. De partijtop zou de scherpe kantjes er wel afslijpen. Maar vorige week was het afgelopen. `Pim opereerde op het kruispunt van verstand en emotie.'

Eind augustus vorig jaar belde Pim Fortuyn zijn oud-collega prof. dr. Roel in 't Veld. Fortuyn hield het lijsttrekkerschap van Leefbaar Nederland in overweging en vroeg advies aan In 't Veld, die hij als een oom beschouwt, `superieur in wetenschappelijk opzicht'. ,,Je kunt het aanvaarden'', zei In 't Veld, ,,maar zeg geen domme dingen. Je hoeft maar één keer `vuile jood' te roepen en het is afgelopen.'' Vorig weekend noemde Fortuyn in de Volkskrant de islam `een achterlijke cultuur' en stelde hij artikel 1 uit de Grondwet ter discussie. Hij nam afstand van het partijcongres en gaf Janmaat `voor een deel gelijk'. Het was afgelopen.

Fortuyns vriend makelaar Harry Mens: ,,Pim heeft moeite met mensen die hem van bovenaf besturen. Hij is altijd vier ronden verder met denken dan een ander.''

Broos Schnetz, vice-voorzitter van Leefbaar Nederland: ,,Sinds zijn verkiezing tot lijsttrekker is hij constant op zoek naar de grenzen van de ruimte die hem wordt geboden. Binnen het verkiezingsprogramma, het bestuur en het congres. Hij ging verder en verder, want het volk hing aan zijn lippen. Maar politiek was er een strakke lijn. Daar is hij overheen geduikeld.''

Wat ging er mis tussen Leefbaar Nederland en haar lijsttrekker? Op 26 augustus kondigde het hoofdbestuur Pim Fortuyn aan als kandidaat-lijsttrekker. ,,Hiermee werpen we een behoorlijke steen in de vijver op het Binnenhof'', zo luidde de eerste reactie van voorzitter Jan Nagel. Het was een zinderende verliefdheid tussen de nieuwe partij en de nieuwe politicus. Inhoudelijk was er een klein maar fundamenteel verschil van mening: het vreemdelingenbeleid. Fortuyn zou de stemmen trekken, Nagel en campagneleider Kay van de Linde zouden alles in het werk stellen om hem voor uitglijders te behoeden.

11 december 2001. Het televisieprogramma Business Class van Harry Mens houdt zijn jaarlijkse symposium in Noordwijk aan Zee. Pim Fortuyn is een week eerder door 450 leden van Leefbaar Nederland aangewezen als lijsttrekker. De zaal is gevuld met detaillisten, accountants, verzekeraars. Mannen in krijtstreep, dames met rode nagellak. Fortuyn wordt liefdevol als `onze eigen professor Pim' aangekondigd.

,,Mijn voorspelling'', zegt Fortuyn losjes: ,,Onze netwerkeconomie gaat een grote toekomst tegemoet. Er gaan nieuwe beursstructuren ontstaan. Dat is interessant voor het midden- en kleinbedrijf.'' Hij hekelt het kabinetsbeleid dat louter oproept tot loonmatiging. Hij goochelt met inflatiepercentages en btw-tarieven en eindigt met de oproep: ,,Stem op Leefbaar Nederland.'' Staande ovatie. Campagneleider Van de Linde loopt naar voren. Fortuyn slaat een arm om hem heen. 's Middags in de koffiepauze polst Fortuyn strafpleiter Bram Moszkowicz, ook spreker op het symposium, voor de tweede plaats op de lijst.

21 januari 2002,14.00 uur. Afdeling Burgerzaken, stadhuis Rotterdam. Pim Fortuyn heeft zich de dag ervoor tot verrassing van velen kandidaat gesteld als lijsttrekker voor Leefbaar Rotterdam. Vanmiddag komt hij de ondersteuningslijst voor de nieuwe partij formeel ondertekenen. De hal zit vol gewone Rotterdammers. Als Fortuyn om vijf over twee binnen komt lopen – open boord, olieblauw colbert, hij ziet er vandaag gewoon uit – draaien alle hoofden zijn richting op. ,,Daar is ie'', roept iemand. Het personeel achter de loketten giechelt. Fortuyn loopt rustig naar het loket `verkiezingen' en de hoofden draaien mee.

Bij het verlaten van de hal geeft hij handen en beantwoordt hij vragen. ,,Ik houd van Rotterdam'', zegt hij. ,,Op de Maasvlakte moeten woningen komen en ik zou graag zien dat de PvdA buiten het college treedt.'' Dan stapt hij op zijn hoge herenfiets met fietstassen en rijdt kaarsrecht weg. De auto met chauffeur is voor deze gelegenheid thuis gebleven.

Een ontmoeting met de middenklasse of een ontmoeting met het volk. Waar Fortuyn ook optreedt, hij past mimiek, stembuigingen en woordgebruik aan de situatie aan. Onopvallend en altijd met succes. Fortuyn is een stijlbreuk met de huidige politici. Melkerts publiek is voor hem bijeengetrommeld, Fortuyn hoeft maar op een podium in het Drentse dorp Havelte te gaan staan of het volk stroomt toe. ,,Een mediaman'', typeert In 't Veld, ,,eerder vergelijkbaar met talkshow-gasten Jort Kelder en Jan Mulder dan met zijn collega-lijsttrekkers. Hij heeft een postmoderne stijl: breekt met politieke gebruiken als `consistentie' en 'ik hoor bij deze partij'.'' Terwijl Melkert steeds roept: `wij samen!', zegt Fortuyn tegen zijn congres: `uw voorzitter is van mening dat'.

Kay van de Linde herkent vanaf de eerste ontmoeting het natuurtalent van Fortuyn, maar hij ziet ook het gevaar. ,,Ik probeer zijn stijl alleen aan de randjes bij te schaven'', zegt de campagneleider op 1 februari. Niet te grote uitvallen, geen onherkenbare vergelijkingen. ,,Bij Ivo Niehe had hij het over sperma dat als Beerenburger smaakt. Dat is niet handig. Maar het is wel Pim, het is echt. Je moet zijn beeld ook niet zover bijstellen dat hij ongeloofwaardig wordt.''

Vooral de eerste maanden van het lijsttrekkerschap duikt Kay overal op waar Pim is. Hij rijdt mee op de achterbank van de Daimler, Fortuyns twee Engelse hofhonden reizen eerste rang voorin. Hij begeleidt hem naar de foyers en kleedkamers van conferentiecentra, buurthuizen, cafézalen. Schermt hem af. Terwijl Henk Westbroek en Jan Nagel graag een pilsje drinken aan de bar met Joop en Riet, zoekt Fortuyn na de massa de stilte op.

Vervolg op pagina 24

Ontembaar medium

Vervolg van pagina 23

Van de Linde is terughoudend in zijn aanwijzingen, kijkt tijdens speeches toe als een choreograaf naar zijn ballet. Kin omhoog. Hij grinnikt mee en evalueert na afloop de switches en twists. ,,In de handen van Kay is Fortuyn zo mak als een lammetje'', zegt één van de bestuursleden in januari.

Op het congres van de Vereniging van Plaatselijke Politieke Groeperingen (VPPG), op 26 januari in IJmuiden, opent een lokalo de aanval op Leefbaar Nederland. ,,Wij laten ons niet door jullie annexeren'', zegt het Utrechtse raadslid Cees Verhoef van de partij Burger en Gemeenschap. ,,Handen af van de lokale partijen.'' Het publiek is opgewonden. Stelt kritische vragen.

,,Ik vraag me af of ik nog welkom ben'', begint Fortuyn minzaam. ,,Ik ben in Velsen geboren, een dorp verderop. Ik was een keurig katholiek jongetje op een keurige katholieke school. Mijn ouders waren nette, kleine ondernemers. En mijn partij heeft niet de minste behoefte in te grijpen in het lokale bestuur.'' Applaus. Dan geeft hij zijn partij Leefbaar Rotterdam op als lid van de VPPG. Het publiek is laaiend enthousiast. Van de Linde klapt: ,,Vierhonderd stemmen voor Leefbaar Nederland.''

Leefbaar Nederland staat op 21 zetels als Fortuyn op 3 februari aan zijn kennismakingstournee langs de districten begint. In Leiden laat hij zich denigrerend uit over het ondermaatse niveau van kandidaten uit de districten. ,,Ik sluit niet uit dat driekwart in de prullenbak belandt.'' Dat valt niet goed bij de districtscoördinatoren die wekenlang bezig zijn gesprekken te voeren en te selecteren.

Hylke ten Cate, lid van het hoofdbestuur, vond Fortuyn het afgelopen half jaar soms `arrogant en lastig te sturen'. ,,Hij kijkt gauw op anderen neer. Als hij over de gewesten sprak, had hij het over het gepeupel.'' Dat hiërarchische denken, zegt Ten Cate, komt voort uit zijn katholieke achtergrond. ,,De meeste katholieken plaatsen zichzelf onderin de hiërarchie, hij niet. Hij is de paus. Hij was niet gewend aan tegenspraak. Die kreeg hij wel in het bestuur. Over zijn moeder zei hij een keer dat ze wel vaak commentaar had op zijn manier van leven, maar uiteindelijk aaide ze hem over de bol. Dat deed de partij ook. Hij werd met liefde bejegend.''

,,Hij had zijn buien. Soms vloog hij uit de bocht'', zegt een ander bestuurslid. Jan Nagel en Kay van de Linde hadden daar het meeste mee te maken. Van de Linde vond het af en toe `vermoeiend'. Willem van Kooten sprak Fortuyn wel eens vaderlijk toe als hij in een lezing had gezegd dat het moslimgeloof de grootste bedreiging is van de wereldvrede. Of dat die `theedoek' Arafat nooit meer welkom is op het Catshuis. Dan zei Van Kooten: ,,Dat kan niet, Pim.'' Ten Cate: ,,Ik zette de bal voor, en Willem schoot hem erin.''

Broos Schnetz: ,,Ik zei op een van die vergaderingen: ,,Pim, misschien heb je over vijf jaar gelijk met je asielbeleid. Maar nu niet. En ik ben er persoonlijk nog lang niet aan toe.''

,,Hij is heel goed in het agenderen'', zegt In 't Veld. ,,De ambtenarij, het mobiliteitsvraagstuk, multiculturaliteit. Hij is sterk in zijn probleemstelling, maar flodderig in de uitwerking. Hij houdt niet van verificatie en argumentatie. ''

,,Hij zei'', zegt Hylke ten Cate ,,`gooi de grenzen maar dicht. Hef Schengen maar op'. Maar als je vroeg: `hoe denk je dat te gaan doen, met een ijzeren gordijn soms? Dan bleef hij het antwoord schuldig.''

5 februari, de dag van het gewraakte interview, treedt Fortuyn 's avonds op in Bergen aan Zee. De voormalige discotheek De Bergense Meermin is afgeladen vol. Zo vol dat er een uur voor aanvang van het optreden al een kilometer file staat. Driehonderd belangstellenden worden met een verkiezingsprogramma weggestuurd.

Er schijnt een magisch licht in de witte zaal. Fortuyn staat in het midden op een gipsen sokkel. De menigte zit aan zijn voeten. Sommigen hebben kleine cassetterecorders bij zich. ,,Ik hoop'', zegt de lijsttrekker van Leefbaar Nederland ,,dat Leefbaar Nederland ondernemerschap stimuleert. Niet alleen in economisch opzicht, maar in het leven.'' Zijn ellebogen gaan opzij, zijn handen omhoog.

,,Ik ben er niet voor de bankzitters, voor de mensen achter de geraniums. Die zijn voor Melkert en Rosenmöller. Ik ben er voor de mensen die iets van hun leven willen maken. Die zeggen: we leven maar één keer. Die zeggen: kan niet bestaat niet. Die mensen willen we helpen.'' Zijn armen gaan omlaag. De gezichten van de toeschouwers staan strak. ,,Wij laten de burgers aan de onderkant niet barsten'', zegt Fortuyn. ,,We gaan ze aanmoedigen.'' Het is heet. De spreker trekt zijn colbert uit en schudt de mouwen los van zijn gesteven overhemd.

Volgende onderwerp: de strijd van de moderne wereld tegen de islam. ,,De liberale islam is zo'n stukkie.'' Hij houdt duim en wijsvinger drie centimeter uit elkaar. ,,Honderden miljoenen moslims hangen het fundamentalisme aan. Ze zetten de grondrechten overboord. Velen vinden zichzelf superieur.'' Stilte.

Dan op docerende nogal-wiedestoon: ,,In ons werelddeel zijn zij te gast. Wíj hebben rivieren met bloed vergoten om een scheiding tussen kerk en staat te bewerkstelligen. Zíj hebben zich maar te schikken. Er wordt met onze cultuur niet gemarchandeerd.''

De zaal juicht. Een jongen die Fortuyns generalisaties betwist wordt weggehoond. ,,Maak je reputatie van Noord-Hollander waar: recht voor de kop!'' roept Fortuyn. ,,Ik ben zo positief geladen'', zegt een mevrouw uit de plaatselijke milieubeweging na afloop. ,,Hij lijkt Jomanda wel, een medium.''

Een dag later zegt Pieter Tops, hoogleraar bestuurskunde aan de Katholieke Universiteit Brabant vol bewondering: ,,Hij is een gouden greep. Wie krijgt het voor elkaar dat kritische toeschouwers na zo'n show onder de indruk weer naar buiten lopen? Ik heb creatieve mensen nodig, zegt hij. Dat persoonlijk engagement blijkt een werkzaam medicijn tegen de institutionele vermoeidheid.''

Een week na het dramatische weekend hangt er op het hoofdkantoor een vreemde sfeer van opluchting en verslagenheid. Nieuwe leden melden zich, maar de magie is even weg, zo vertellen betrokkenen. Broos Schnetz: ,,Pim opereerde op het kruispunt van verstand en emotie. Dat is gevaarlijk als je in een winnaarsroes verkeert. Hij werd door de massa toegejuicht en kwam alleen thuis. Als je eenzaam bent, kun je zo niet in balans blijven. Pim is een lieve, warme man, maar hij deed álles op de solotoer.''

Kay van de Linde – die zelf aanwezig was bij het interview – zegt dat hij tot het laatst heeft gezocht naar een uitweg. De uitspraken van Fortuyn waren misschien hier en daar kort door de bocht geweest, maar zeker niet nieuw. ,,Het is ontzettend jammer'', zegt de campagneleider. ,,Ik dacht dat we alle hindernissen hadden genomen. We hadden samen het establishment in de tang. Het is net als bij een huwelijk: als je met wederzijds respect uit elkaar gaat doet het meer pijn, dan als je dat met slaande ruzie doet.''