Onrust in reactor door `vertaalfouten'

De kernreactor in Petten sluit maandag voor enkele weken. Het personeel gaat werken aan een betere veiligheidscultuur. Wat houdt dat in?

Kom bij manager Dick Bergmans van de reactor in Petten niet aan met verhalen over de milieubelasting door nucleaire productie. Hij heeft zelf nog in de Limburgse mijnen gewerkt. ,,Dat is pas vies.'' De vijftiger, directeur van de Nuclear Research and Consultancy Group (NRG) die de reactor beheert, doet ,,niets liever'' dan duidelijk maken hoe een kernreactor precies werkt. ,,We hadden hier in de buurt een mevrouw die vreselijk tegen ons tekeer kon gaan. Totdat familie van haar was behandeld met technetium. Toen heeft ze zich onmiddellijk afgemeld als lid van de plaatselijke actiegroep.''

Bergmans, gestoken in witte stofjas, handschoenen en sloffen, staat aan de rand van het bassin in de reactorkoepel, starend naar het mysterieuze blauwe licht, de Cerenkovstraling, genoemd naar de Russische ontdekker ervan, afkomstig van de splijtstofstaven die in een reactorvat zeven meter dieper hun werk doen. In het bassin hangen cilinders met testmaterialen. Er staan splijtstofelementen uit de vorige reactorcyclus en buisjes met nucleaire medicijnen. Of er wel eens iemand in het water valt tijdens hengelwerkzaamheden? ,,Jazeker, dat is wel eens gebeurd'', antwoordt Bergmans laconiek. Om er meteen aan toe te voegen dat zoiets geen ramp is. ,,Wat je alleen niet moet doen, is hoesten. Dan is er een kleine mogelijkheid dat een uit het reactorvat vrijgekomen deeltje in de longen terechtkomt.'' Aan de muur hangen een paar oude zwembanden. ,,Als grap.''

Hier, in het hart van de hogefluxreactor van Petten, worden uit Frankrijk afkomstige splijtstofelementen met hoogverrijkt uranium als brandstof gebruikt voor nucleair onderzoek in opdracht van het Joint Research Centre van de Europese Commissie en voor de productie, onder andere voor het bedrijf Tyco Mallinckrodt, van medicijnen tegen kanker. De veertig jaar oude reactor staat ter discussie, nadat minister Pronk (VROM) vorige week aanstuurde op tijdelijke sluiting. Komende maandag is het zover. Inspecteurs van het Weense VN-bureau IAEA, het International Atomic Energy Agency, zullen een onderzoek uitvoeren.

De veiligheid voor personeel en omwonenden staat niet ter discussie, aldus Pronk, hoewel algemeen directeur Saris van het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), het moederbedrijf van NRG, onlangs in een brief schreef dat hij de veiligheid ,,niet langer voor de volle 100 procent'' kon garanderen en NRG verzocht de reactor tijdelijk te sluiten. De bewindsman maakt zich ook niet zo'n zorgen over een `lasfout' die al sinds 1984 in het reactorvat zit en die mogelijk groter is geworden.

De sluiting is nodig, meent Pronk, omdat er iets schort aan de veiligheidscultuur. Het komt erop neer, legt Bergmans uit, dat er de afgelopen jaren weliswaar volgens de vergunningen is gewerkt, maar dat er ,,licht'' zit tussen wat de operators van de reactor veilig vinden en wat het management veilig vindt. ,,Er ontstaat spanning wanneer jij als operator meent dat je een fout hebt gemaakt, maar de reactormanager zegt dat die fout niet erg is en de reactor niet stopzet.''

Dat verschil in interpretatie toont de grote betrokkenheid van het hele personeel, zegt Bergmans. Wel worden de verschillen van inzicht gevoed doordat de operators werken op basis van zogenoemde bedrijfsvoorschriften, zeg maar werkinstructies, terwijl het management oordeelt op basis van veiligheidstechnische specificaties, en daarbij niet altijd consequent is. Bergmans: ,,Er zit een discrepantie tussen die twee dingen. Het zijn vertaalfouten. Die hadden we er eerder uit moeten halen.''

Als excuus voert de manager aan dat Petten zich aan het voorbereiden is op een nieuw productieproces, waarbij hoogverrijkt uranium als brandstof wordt verruild voor laagverrijkt uranium. Voor deze ingrijpende operatie wordt een nieuw stelsel van vergunningen gemaakt. De huidige regels verdwijnen. Bergmans: ,,Wij hebben de zaak onvoldoende aandacht gegeven, omdat al deze veiligheidsregels binnen over een aantal jaren toch veranderd zouden worden. Dat is onze fout geweest.''

Dat de onenigheid over veiligheidskwesties hoog is opgelopen, heeft volgens Bergmans te maken met het systeem van volcontinudiensten, waarbij werknemers lang bij elkaar zitten en als de zaken goed verlopen weinig te doen hebben. ,,Dan gaan ze praten. Over het werk. Over Ajax. Over hun chef.'' Er was de afgelopen jaren veel onvrede onder reactorpersoneel over vrije dagen en pensioenregelingen. Ook het produceren van radio-isotopen voor ziekenhuizen heeft een cultuuromslag gevergd. Bergmans: ,,Veel werknemers wilden maar al te graag meedoen toen we tien jaar geleden nucleaire medicijnen gingen maken. Maar het is ander soort werk. In plaats van dat je alle tijd neemt om een zo goed mogelijk experiment te construeren, moesten ze volgens afspraak produceren. Nou, de eerste keer is het nog leuk om een containertje met isotopen spic en span af te leveren, maar na tien keer denk je: verdomme, daar heb je die rotcontainer weer. De productie vergt ook een andere veiligheidscultuur. Je moet alles opschrijven. Maar niet iedereen is eraan gewend om bij wijze van spreken op te schrijven dat je een bekertje koffie niet op deze plaats hebt weggezet maar een paar centimeter verderop.''

NRG heeft ingestemd met het verzoek van Pronk tot tijdelijke sluiting, maar niet omdat de veiligheidsprotocollen nu werkelijk zo belabberd zijn. Dat er geen eenduidige normen voor één en hetzelfde nucleaire product worden gehanteerd, is volgens Bergmans niet vreemd. Hij noemt als voorbeeld het reactorvermogen dat volgens de vergunning 50 megawatt mag zijn, maar volgens de bedrijfsvoorschriften maximaal 45 megawatt. ,,Zo bouw je een veiligheidsmarge in'', zegt Bergmans. Hij vergelijkt het nucleaire product met een auto. ,,Een auto wordt door de fabrikant zo gemaakt dat hij met 150 kilometer per uur veilig kan rijden. Vervolgens stelt de Rijksdienst voor het Wegverkeer bij een keuring een marge vast en zegt dat u om veilig te rijden 130 kilometer per uur mag rijden. Tenslotte heb je ook nog de politie die controleert of je niet harder dan 100 kilometer per uur rijdt.''

Binnenkort worden de veiligheidstechnische specificaties en de bedrijfsvoorschriften op elkaar afgestemd. En voortaan mag een manager alleen een reactor laten doordraaien als alle operators het daarmee eens zijn. Bergmans wil nog wel zeggen dat als je de veiligheidsprotocollen vergelijkt met de normen van het Weense IAEA-bureau, Petten een ,,Hof van Eden'' op het gebied van veiligheid is. ,,We streven naar het Walhalla.''