Kijk naar binnen, wees een egonoom

Lezers zien nog steeds bomen die tot in de hemel groeien: hypotheken tot het fiscaal maximum, modieuze beleggingsfondsen, aandelenplannen met verleidelijke namen, ingewikkelde (fiscale) constructies. Aan de andere kant zijn er mensen die geld verloren in de beurshausse van eind jaren negentig. Die komen meer dan voorheen (juridisch) in opstand tegen hun effectenbemiddelaar of vermogensbeheerder.

De leugens, tegengestelde belangen en mooipraterij van beursanalisten, die voorop liepen in de klim naar de hemel, liggen onder vuur. Eindelijk. Niet alleen in Nederland, maar overal. Wat is de toegevoegde waarde van die lieden? In het algemeen: wat doet een adviseur/verkoper voor jou, wat je zelf niet kan? Is hij of zij te vertrouwen? Hoeveel kost het?

Op dit punt zie je veranderingen. Consumenten zijn meer op hun hoede dan enkele jaren geleden. Helaas houdt die toegenomen behoedzaamheid niet in dat ze verstandiger beslissingen nemen. Er ontbreken namelijk twee punten in hun denkhoofd: ze weten niet wat ze willen, en ze kennen de risico's niet die ze lopen. Een voorbeeld.

Iemand die een huis wil kopen en daarvoor geld nodig heeft, moet lenen. Daar is niets op tegen. Je kan uitrekenen hoeveel er ontbreekt, hoeveel rente het ongeveer kost, of je dat altijd kan betalen en hoeveel en wanneer je kan aflossen. Zo geredeneerd, weet je wat je wilt en wat je behoeften en risico's zijn. Moeilijker is het niet. Maar zo gaat het niet in de praktijk, blijkt.

Men stuit via een bemiddelaar op een of meer hypotheekconstructies en laat zich daarover voorlichten. Voor zover dat mogelijk is, want de gemiddelde koper begrijpt niets van een designhypotheek met toeters en bellen. In feite verloochent hij dan eerder geformuleerde behoeften. En voor je het weet, zit hij opgescheept met een maximale aflossingsvrije hypotheek van dertig jaar, een kapitaalverzekering, een beleggingsdepot en andere franje.

De zorgen rond de hypotheek overschaduwen het plezier van het nieuwe huis. Men gaat bij Jan en Alleman informeren wat slim, wijs, verstandig of optimaal is, terwijl dat allang bekend is: de eigen behoeften. De lening verandert van een hulpmiddel (om te kopen) in een opgeblazen constructie om zogenaamd maximaal en optimaal te profiteren, althans wanneer alles in de komende dertig jaar zo gunstig verloopt als voorzien.

Een ander voorbeeld. Sparen is een middel om kapitaal te vergaren, onder meer om iets te doen voor je oude dag. In de belastingquiz van Teleac vroeg Harmen Siezen afgelopen zondag aan de panelleden of sparen een goede manier is om voor je oude dag te zorgen. Ja, antwoordde het panel. Nee, volgens Siezen, want je kan de premie niet aftrekken. Doelend op de koppeling tussen een lijfrentepolis met aftrekbare premies en je oude dag. Alsof dat de enige manier is. Wordt het programma gesponsord door levensverzekeraars?

Mensen die niet weten wat ze moeten doen, worden zo naar lijfrentepolissen gedreven. Je ziet dat ook bij fiscaal vriendelijke spaarloonregelingen voor werknemers. De maandelijkse inhouding op het salaris hoeft niet vier jaar lang vast te staan op een spaarrekening wanneer je daarmee de premie betaalt voor een lijfrentepolis. Die premie is ook aftrekbaar van het inkomen, wat deelnemers meestal over de streep trekt. Dus niet de oude dag bepaalt het afsluiten van de polis, maar het belastingvoordeel. Terwijl er flexibelere alternatieven zijn. Bijvoorbeeld een beleggingsfonds. Er is op zich niets tegen een lijfrentepolis, mits deze past binnen je plannen.

Dan het beleggen in aandelen. Door de geleden verliezen en de kwakkelende koersen, haken steeds meer mensen af. Ook beperken enkele banken hun adviesdiensten. Er leeft bij hen angst voor de gevolgen van verkeerde adviezen. Voor je het weet krijgt een teleurgestelde belegger gelijk bij de klachtencommissie en moet de bank zijn schade betalen. Met name omdat de bank sinds 1 januari meer rekening moet houden met de (financiële) situatie van een cliënt.

Op die aarzelingen reageren particulieren verkeerd. Men wil minder doen of stoppen met beleggen. Ook dat kan strijdig zijn met je eerder genomen besluit. Wanneer je belegt om kapitaal op te bouwen, bijvoorbeeld met een maandelijkse inleg in een beleggingsfonds, moet je daaraan vasthouden.

De moraal is dat je moet weten wat je wilt, welke risico je loopt, en dan iets moet doen. In de praktijk gaat het anders. Mensen weten niet wat ze willen, ze kijken niet naar binnen. Ze kijken juist naar buiten, zien die stortvloed van verleidelijke aanbieding en veranderen dan in impulskopers. Dat leidt tot teleurstellingen. Vandaar: begin bij uzelf. Wees een egonoom.