Slappe Nederlanders 2

In zijn bespreking (Boeken, 11.01.02) van Die slappe Nederlanders – of viel het toch wel mee in 1940-1945 van Dick Verkijk, maakt Bas Blokker een kritische opmerking over de betrouwbaarheid van Verkijks geheugen. Die schrijft daar zelf over: `Vrij veel gebeurtenissen zitten als een videoband in zijn hersenen.'

Ik kan Blokker verzekeren dat zich in mijn geheugen een vrijwel identieke videoband bevindt, die nog steeds, net als bij Verkijk, in goede conditie is. Zelden heb ik een boek over het dagelijks leven tijdens de Tweede Wereldoorlog gelezen, dat zo raak die sfeer tekent van hoop, wanhoop, angst, woede en vooral machteloosheid, waarin jong en oud waren ondergedompeld. Iedere bladzijde is herkenning.

Een enkel voorbeeld: evenals bij Verkijk in Haarlem, liepen er op onze school in Dordrecht jongens rond in jeugdstormuniform, die pamfletten uitdeelden. Dat wekte alom grote ergernis, maar daaraan mocht niet worden toegegeven vanwege de te verwachten gevolgen. `Negeren en beslist niet schelden, anders wordt je vader opgepakt', luidde het dringende advies van mijn moeder.

Intussen waren alle joodse (school-)vrienden en vriendinnen en hun ouders verdwenen, ondergedoken, afgevoerd. Waarheen? Niemand wist het. `Ze zitten ver weg in concentratiekampen, ze werken als dwangarbeiders in wapenfabrieken of in de mijnen, of misschien is het nog erger', aldus het bange vermoeden. Dat er een massale vernietiging, later aangeduid als `holocaust', aan de gang was, kon niemand weten, laat staan bevatten.