Pas op voor de gifbeker

,,Internationale justitie in actie'. Zo ziet de hoofdaanklager bij het Joegoslaviëtribunaal Del Ponte het proces tegen Slobodan Miloševic, zei ze op de openingszitting in Den Haag. Het is zonder meer een historische onderneming, maar wel een die de waarschuwing in herinnering roept van Robert H. Jackson, de Amerikaanse voorzitter van het Neurenberg Tribunaal van na de Tweede Wereldoorlog: het grote voorbeeld dat zo lang op navolging heeft moeten wachten.

In zíjn openingstoespraak zei Jackson dat `de basis waarop wij deze verdachten beoordelen de basis is waarop wij zelf straks door de geschiedenis worden beoordeeld. Als wij hen een gifbeker aanreiken zetten wij hem aan onze eigen lippen'. Deze uitspraak is het motto van een bijdrage van Richard Falk, hoogleraar internationaal recht in Princeton, over de erfenis van Neurenberg aan een (rechts)filosofische bundel opstellen over oorlogsmisdaden. Deze wordt op de flap met enige reden aangemerkt als `provocerend'.

Falk is uitgesproken skeptisch over de erfenis van Neurenberg. De strafrechtelijke aansprakelijkheid is nog steeds ondergeschikt aan overwegingen van machtspolitiek en opportunisme onder het motto `everybody but us'. Toch ziet hij ook tekenen van hoop, en niet alleen door het wegvallen van blokkades na afloop van de Koude Oorlog. Een authentieke roep om internationale justitie begint zich te laten gelden als een afzonderlijke geopolitieke factor te bespeuren. Trefwoord Pinochet. `De worsteling is in elk geval op gang gekomen', concludeert de auteur.

Hoewel hij zichzelf beschrijft als een `methodologische individualist' ziet de hoogleraar filosofie Burleigh T. Wilkins (Universiteit van Californië) weinig in de individuele aansprakelijkheid die juist wordt benadrukt in Den Haag. Een belangrijk motief is dat het de vicieuze cirkel van collectieve haat en verkettering kan helpen te doorbreken. Wilkins vind het focus op individuele daders maar `een onvolledige en oppervlakkige stap naar verzoening'. Als er dan al processen moeten komen, dan prefereert hij, juist met het oog op verzoening, een nationale rechter. Dat doet ook meer recht aan de soevereiniteit van staten, die uiteindelijk toch zelf de gevolgen van het begane onrecht zullen moeten verwerken.

Het is nuttig in gedachten te houden dat `een internationale rechtsorde zonder soevereiniteit niet goed denkbaar is', zoals de Nederlandse minister van buitenlandse zaken Van Aartsen het in 1999 uitdrukte. Maar met reden voegde de bewindsman daaraan toe: `soevereiniteit brengt echter niet alleen rechten maar ook plichten met zich mee'. Internationale plichten. Als er één les is getrokken uit Neurenberg dan is het dat soevereiniteit geen dekmantel kan zijn voor grove schending van mensenrechten. Dat geldt ook voor de berechting.

Het verband tussen nationalisme en collectieve wandaden krijgt apart aandacht in deze bundel. Ook hier een dwarse kijk van de filosoof Richard Miller. Hij schetst een ethische theorie om nationalistische sentimenten te rechtvaardigen onder vermijding van de ergste excessen. Of dat een grote steun zal zijn voor de rechters in Den Haag is een tweede.

Aleksandar Jokic (red): War crimes and collective wrongdoing. A reader. Blackwell, 313 blz. E82,07