Lees maar, er staat wat er staat

Onlangs ontdekte de schrijver Marcel Möring dat popteksten gelaagder zijn dan hij lang had gedacht. Hij leest tè veel in een ABBA-liedje, vindt Pieter Steinz.

Den lidande fågeln, `het lijdende vogeltje', luidde de werktitel van een melancholiek liedje dat ABBA-componist Benny Andersson bijna twintig jaar geleden tijdens een verloren uurtje in de opnamestudio uit zijn synthesizer toverde. Erg vrolijk zal de bebaarde Zweed niet geweest zijn; na tien jaar van onvoorstelbaar succes was ABBA bezig uit elkaar te vallen, niet alleen doordat Anderssons huwelijk met Anni-Frid Lyngstad, de brunette van de groep, op de klippen was gelopen, maar ook doordat de groepsleden meer in andere (solo-)projecten geïnteresseerd waren geraakt.

The Day Before You Came, zoals Anderssons liedje heette nadat het van tekst was voorzien door Björn Ulvaeus, werd eind augustus 1982 ingezongen door Agnetha Fältskog. Toen het een maand later als single werd uitgebracht, en in Nederland een derde plaats in de Top 40 bereikte, zullen weinigen hebben voorzien dat het de zwanenzang van ABBA was; de groepsleden kwamen nooit meer samen in de opnamestudio en deden hun laatste gezamenlijke optreden op 11 december 1982 in de BBC-studio. Helemaal niemand kon voorzien dat The Day Before You Came zou uitgroeien tot de meest bediscussieerde van alle ABBA-hits. Zelfs de superieure harmonieën en vermeend crypto-homoseksuele teksten van Dancing Queen lokten minder interpretatie uit dan de vier spaarzaam georkestreerde coupletten over een vrouw die terugkijkt op een verpletterend saai leven.

De ABBA-exegese kwam overigens pas laat op gang. Popmuziek is al sinds het Live Aid-festival (1985) een alom gerespecteerde kunstvorm, maar nog tot eind jaren tachtig was het onder critici bon ton om de Zweedse songfestivalwinnaars (1974, Waterloo) af te doen als een commercieel hitgroepje zonder artistieke diepgang. Pas toen bleek dat de ABBA-sound na tien, vijftien jaar niets van zijn kracht had verloren (anders dan de prog rock van tijdgenoten als Yes en Genesis), gingen de `serieuze' muziekliefhebbers zich ermee bezighouden vooral zij die rond 1960 geboren waren en eindelijk hun verdrongen jeugdsentiment bij nummers als Mamma Mia, The Name Of The Game en The Winner Takes It All met goed fatsoen de vrije loop konden laten.

Blits

Zelfs in dit licht is schrijver Marcel Möring (1958) een laatbloeier. Onder de kop `Luister naar de tekst!' getuigde hij vorige week donderdag in de Volkskrant van zijn ontdekking dat songteksten `dieper, gelaagder en geraffineerder geschreven [zijn] dan menigeen denkt'. Meer dan dertig jaar nadat de eerste progressieve docenten Engels de blits probeerden te maken door hun leerlingen teksten van Bob Dylan en Paul Simon voor te zetten, constateerde Möring dat sommige popteksten `kleine labyrinten van taal, geraffineerde aquarellen, ingewikkelde uurwerken met Zwitserse precisie' zijn. `Voor Marcel Möring zijn liedjes niet alleen muziek' had de redactie van de Volkskrant als aanbeveling boven zijn tekst gezet.

Möring gaf twee voorbeelden die zijn stelling perfect illustreerden – zij het op een andere manier dan hij zelf voor ogen had. De tekst van het Beatle-liedje Here, There And Everywhere (dat overigens door Paul McCartney te licht is bevonden voor opname in zijn vorig jaar verschenen dichtbundel Blackbird Singing) werd na een uitleg vol verwijzingen naar Mahler, minstreels en Tristan & Isolde ingewikkelder dan ooit. En bij The Day Before You Came bleek Möring hopeloos te zijn verdwaald in het `kleine labyrint van taal' dat door hem snedig maar onjuist werd samengevat als `something rotten in Ikea-land'.

Volgens Möring is The Day Before You Came ,,een lied waarin de vrouwelijke verteller een poging doet om uit te leggen dat `het' voorbij is en waarom.'' In zijn Volkskrant-artikel, een bewerking van een `openbare muziekles' in zaal De Unie in Rotterdam, noemt hij het ABBA-nummer de tegenhanger van de oude jazzklassieker You've Changed, waarin een vrouw tegen haar geliefde zegt dat ze er achter is gekomen dat hij niet meer van haar houdt. ,,In The Day Before You Came is een vrouw aan het woord die de zachte landing van een harde mededeling voorbereidt: ik houd niet meer van jou.''

Het is een inventieve interpretatie. Jammer alleen dat ze volkomen uit de lucht is gegrepen. Zoals Guus Middag een jaar geleden nog uitlegde in deze krant (Boeken 29-12-2000), beschrijft The Day Before You Came tot in de kleinste details het saaie leven van een vrouw op de dag voordat haar geliefde in haar leven kwam. Met doorschemerende verbazing, uitgedrukt door een telkens herhaald `I must have...' aan het begin van iedere zin, zet zij de onderdelen van haar dagelijkse routine op een rijtje: de forensentrein van acht uur, de ochtendkrant met het hoofdredactioneel commentaar (`ik heb er ongetwijfeld een wenkbrauw bij opgetrokken'), de lunch met collega's (`altijd dezelfden'), de trein terug met de avondkrant, een afhaalmaaltijd van de Chinees, een soapserie op de televisie, en dan vroeg naar bed `it's funny but I had no sense of living without aim, the day before you came'.

Niets in de tekst van het zes minuten durende liedje suggereert dat, in de woorden van Marcel Möring, ,,`het' is verdwenen'', of dat ,,het smetteloze, het perfecte, dat emotionele Ikea [...] een immense leegte [blijkt] te verhullen''. De vrouw kijkt juist terug op een periode uit haar leven die is afgesloten, een Bridget Jones-achtig bestaan waarvan ze maar al te graag afscheid heeft genomen. Ze beschrijft de leegte van haar dagen voordat ze `hem' (of `haar') ontmoette – maar het is duidelijk dat ze dat alleen maar doet om het contrast duidelijk te maken met haar dynamische leventje nu.

Hardhandig

Marcel Möring is een goed schrijver, maar een slecht lezer. Een dag na de verschijning van zijn analyse werd hij dan ook hardhandig gecorrigeerd door een ingezonden-briefschrijver die uitlegde dat The Day Before You Came zijn kracht dankt aan het feit ,,dat nu eens niet beschreven wordt hoe gelukkig [de vrouw] zich nú voelt, maar dat ze terugkijkt op haar leven `vóórdat hij kwam'.'' Maar interessanter dan de constatering dat Möring de plank misslaat, is de vraag waardoor hij zich van de wijs heeft laten brengen. Want hij is niet de enige bij wie de fantasie op hol is geslagen na het horen van The Day Before You Came. Zo werd in een tweede ingezonden brief in de Volkskrant beweerd dat de zingende vrouw al weer verlaten is (,,Ze is wel gelukkig geweest, maar is dat nu niet meer''), en opperde de criticus Hans Goedkoop vijf jaar geleden in de literaire bijlage van deze krant dat de vrouw zingt over ,,een postbode met slechte tijding [...] een incestvader, of een ziekte''.

Wat veel luisteraars in verwarring brengt en wat The Day Before You Came zo fascinerend maakt is dat het liedje zo droevig klinkt. Wie niet naar de tekst luistert, zou kunnen denken dat het hier gaat om een verloren liefde zoals André Hazes deed toen hij het ABBA-nummer bewerkte tot zijn nummer-dertienhit Met kerst ben ik alleen. Maar de goede verstaander heeft maar een half couplet nodig; die weet dat Agnetha Fältskog zich inleeft in een vrouw die zich inleeft in het droevige bestaan dat ze tot de dag van gisteren leidde. Veel moeite hoefde de blonde zangeres daar trouwens niet voor te doen; volgens de geluidstechnicus die de zangpartij twintig jaar geleden registreerde, waren alle aanwezigen op die augustusdag in 1982 ervan doordrongen dat dit wel eens de laatste ABBA-opname zou kunnen zijn: `There was a feeling that this was the end.'

Vergissen is menselijk, hineininterpretieren ook; maar in het geval van Marcel Möring komt daar nog iets bij. Uit het hele artikel in de Volkskrant spreekt zijn verlangen om de door hem zo geliefde popliedjes tot `hogere' kunst te verheffen: Here, There And Everywhere staat `op dezelfde hoogte als de liederen van Strauss, Mahler of Ives', The Day Before You Came kenmerkt zich door een ingenieuze `narratieve strategie'. Afgezien van het feit dat de Beatles en ABBA dit soort grote woorden niet nodig hebben (wie twijfelt er nog aan de kwaliteit van songschrijvers als Lennon & McCartney of Andersson & Ulvaeus?), leidt dit Professor Higgins-gedrag ertoe dat de uitstraling van de liedjes onder de nieuw opgeworpen betekenislagen alleen maar afneemt. Je moet je niet voorstellen wat Möring nog zou kunnen ontdekken in de verpletterende eenvoud van Yesterday of Baby, Hit Me One More Time.

`Songteksten worden niet serieus genomen' schrijft Möring in het slot van zijn artikel. Het is een opmerking die je eigenlijk alleen zou verwachten van een Doornroosje die net wakker is geworden uit dertig jaar coma. En zelfs al zat er een kern van waarheid in, dan nog moeten we ons hoeden voor zondagsdenkers die songteksten té serieus nemen. Voor je het weet hoor je in de hele hitparade alleen nog maar `ingewikkelde uurwerken met Zwitserse precisie'.

De goede verstaander heeft maar een half couplet nodig