Hels, want het leven is bijna voorbij

Een man wordt ouder, drinkt bovenmatig zijn troostrijke glazen whisky, denkt dat een beeldschone jonge vrouw verliefd op hem is – en gaat te gronde. De roman Keerpunt van de Noorse schrijver en jazzpianist Ketil Bjørnstad is een boek als een snelkookpan. In lange, soms vloeiende dan weer agressief- ritmische zinnen beschrijft de auteur de teloorgang van zijn romanheld, eerder een antiheld, de kunsthistoricus Ludvig Hassel.

De onvrede over de wereld heeft zich diep vastgebeten in zijn vezels, in al zijn gedachten. Hij is verbonden aan de Nationale Galerie van Oslo, maar niet als directeur. Die betrekking is aan hem voorbijgegaan. De wrok daarover is groot. Zijn voorkeur gaat uit naar de klassieke schilderkunst van Seurat, Munch, en zijn afkeer naar alle hedendaagse kunstenaars, die hij arrogantie verwijt. Munch wilde aan het eind van zijn leven liefst elk schilderij terughebben. De kunstenaar van nu veracht zijn eigen werk en is alleen maar geïnteresseerd in geld, snel geld en vooral veel.

Aan Bjørnstads stijl is goed te merken dat hij jazzmusicus is. De zeggingskracht van de roman heeft iets van een improvisatie tijdens een concert. Soms zoekt hij in lange zinnen naar een thema, om dat vervolgens met heftige hamerslagen uit te diepen. De plot van het boek, dat verwantschap heeft met een misdaadverhaal, is betrekkelijk eenvoudig, hoewel ik het slot niet zal verraden.

Op een avond krijgt Hassel bezoek van zijn dochter die hem haar nieuwe liefde komt voorstellen. Dat blijkt Hassels aartsvijand in de culturele wereld van Oslo te zijn. Neemt zijn dochter wraak omdat haar vader de echtscheiding entameerde vanwege een jonge vrouw, even oud als dochter Cathrine zelf? Die psychologische verklaring ligt voor de hand, maar daarom is het Bjørnstad niet te doen.

Het draait, binnen de structuur van Keerpunt, om de schok die de ontmoeting met zijn rivaal voor Hassel betekent. Hij moet inzien dat de kracht van zijn leven voorbij is. Brandende ambities kent hij niet meer. Alles staat op dood spoor. Zijn leeftijd kwelt hem. De moderne, ongrijpbare wereld van Microsoft is hem een gruwel. Hij overdenkt in heftige herinneringsbeelden de echtscheiding. In al zijn cynisme beseft hij dat zijn zoektocht naar een jongere vrouw bedrog is, want ouderdom is niet te keren, en toch raakt hij zodanig in de ban van de jonge vriendin van zijn zoon, dat hij tot krankzinnig wordens toe door haar wordt geobsedeerd. Op een ochtend besluit hij naar haar toe te gaan, ze is zojuist uit bad gekomen. De parelende, bijna lichtgevende schoonheid van haar huid betovert hem. In de bruuske omhelzing die daarop volgt, vindt het boek een huiveringwekkende ontknoping.

Keerpunt is een boek dat wortelt in de onmacht van de hoofdpersoon het leven te aanvaarden zoals het komt. Hij is voortdurend op zoek naar verzet en confrontaties. Bovendien wil Hassel onophoudelijk aanbeden en bewonderd worden, niet beseffend dat hij hiermee zijn eigen Werdegang aan het regisseren is. Zo blind als hij is voor zijn eigen lotsbestemmng, zo scherp hekelt hij het falen van de hedendaagse tijd.

De roman speelt zich af vlak voor de millenniumwende, in elk opzicht een `keerpunt'. Zijn ex-vrouw is geobsedeerd door de uitspraak van Nostradamus, namelijk dat de wereld op de zesde van de zevende zou vergaan, 6 juli 1999 dus. De lezer is onherroepelijk geneigd aan een andere omineuze datum te denken, 11 september 2001. Het wonderlijke van dit boek is dat er boordevol bespiegelingen in schuilen over een nabije en noodlottige toekomst.

Bjørnstad snijdt een belangwekkend moreel probleem aan. Hoe het gedrag te rechtvaardigen van iemand die enig zelfonderzoek weigert? Die onmacht maakt van Ludvig Hassel niet per se een innemend, maar wel een intrigerend romanpersonage. Telkens denkt hij het tij te kunnen keren. Dat komt mooi uit in een scène op tweederde van de roman. Met een oude vriend vaart hij op een stormachtige avond uit om een verdronken oud-medescholier te gedenken. De tocht eindigt bijna fataal. Staat Hassel eenmaal weer op de kade, dan wendt hij zich af van zijn oude kameraad. Deze heeft geen betekenis meer voor hem. Het verbluffende van de constructie van Keerpunt is juist dat deze nachtelijke tocht een vooruitwijzende en vooral symbolische betekenis heeft. En die ontdek je pas, zoals het hoort, op de allerlaatste adembenemende bladzijden.

Ketil Bjørnstad: Keerpunt. Uit het Noors vertaald door Kim Snoeijng. De Prom, 250 blz. € 20,–