Een stem wordt vanzelf voller

De Limburgse bariton Geert Smits is deze maand heraut in Wagners `Lohengrin' en volgende maand Christus in Bachs `Matthäus Passion'.

Hij is met voorsprong de meest indrukwekkende heraut in de geschiedenis van De Nederlandse Opera. Vijfendertig centimeter hoge cothurnen en een groteske bochel gaan schuil onder een lange zwarte pij. Op het witgeschminkte en gepuntneusde hoofd staat een kinderfeesthoedje, aan zijn vinger priemt een zilveren punt. ,,Dit is een totaal andere heraut dan ik eerder in een traditionele productie bij de Wiener Staatsoper heb gezongen,'' lacht bariton Geert Smits. ,,In Wenen zou een minimalistische productie als deze met boegeroep zijn uitgejouwd. Maar voor mij voegt de enscenering een welkome dimensie toe aan de rol. Hier ben ik als heraut geen meningsloze marionet van de koning, maar een wereldvreemd geestelijk wethouder – iemand met gezag. Maar het lopen op die lineaalhoge plateauzolen, daarmee had ik het aanvankelijk erg moeilijk!''

De Limburgse bariton Geert Smits (Helden, 1965) won in 1997 de Nederlandse muziekprijs, de hoogste staatsonderscheiding op het gebied van muziek. Hij werd geprezen om zijn indrukwekkende podiumaanwezigheid en zijn krachtige stem, en kon nog datzelfde jaar aan de slag als ensemblelid van de Wiener Staatsoper, in de voetsporen van Nederlandse topzangers als Cristina Deutekom, John Bröcheler en Charlotte Margiono.

In Wenen maakt Smits gedurende zeveneneenhalve maand per seizoen deel uit van het vaste ensemble. De Staatsoper is een repertoiretheater, dat jaarlijks zestig opera's brengt in totaal ongeveer 240 voorstellingen. Smits zingt er rollen als Graaf Almaviva (Le nozze di Figaro), Sharpless (Madama Butterfly), Harlequin (Ariadne auf Naxos) en Faninal (Der Rosenkavalier). Hij heeft zijn contract net weer tot en met de zomer van 2004 verlengd. ,,Sommige zangers vinden zo'n vaste verbintenis beknellend'', erkent hij. ,,Weer anderen willen de ultieme zekerheid en werken tien maanden per seizoen vast bij de Staatsoper. Mijn ideale seizoen zou bestaan uit twintig operavoorstellingen in verschillende huizen, twintig concerten en tien liedrecitals. Maar dat kun je zeker in het begin van je loopbaan niet zo plannen. Mijn impresario zei: ,,Je moet offers brengen, of thuis bij de open haard blijven plakken.'' Door mijn baan in Wenen heb ik voor lied en oratorium nauwelijks tijd, en moet ik regelmatig mooie aanbiedingen elders afslaan. Daar staat tegenover dat ik in vier jaar tijd twintig nieuwe rollen aan mijn repertoire heb kunnen toevoegen, waarvan acht grote. En ook voor de komende periode boden ze mij in Wenen zodanig interessante producties aan, dat ik het plan mijn contract terug te brengen tot vijf maanden, toch weer heb laten schieten. Het is een afweging die ik bij elke contractsverlenging opnieuw moet maken.''

Onder invloed van zijn Weense engagement raakte Geert Smits de afgelopen vier jaar in Nederland buiten beeld. Deze maanden is hij voor het eerst weer prominent aanwezig in het Muziektheater en het Concertgebouw. Voorafgaand aan zijn unaniem geprezen `Heerrufer des Königs' in Lohengrin was Smits vorige maand een vocaal zeer krachtige Nazarener in Strauss' Salome, eveneens bij De Nederlandse Opera. Later deze maand soleert hij in de weinig uitgevoerde opera Daphne van Richard Strauss in het Concertgebouw, rond Pasen gevolgd door de Christus-rol in de Matthäus Passion van het Concertgebouworkest onder Philippe Herreweghe.

,,De frequentie is toeval'', zegt Smits. ,,Lohengrin was gepland en de rollen in Strauss' Salome en Daphne kwamen daaruit voort omdat ik toch in Amsterdam moest zijn. Maar ik streef er wel bewust naar in Nederland voet aan de grond te houden, vooral bij de Nederlandse Opera. Je wilt toch ook een paar goede dingen doen in eigen land, contact behouden met oude vrienden en familie. Maar dat betekent niet dat ik in de toekomst méér in Nederland zal zingen. Wenen wordt mijn basis. Zowel mijn vrouw als ik hebben nu een contract bij de Staatsoper, mijn dochter gaat er school en ik vind het een heerlijke stad. Eten, drinken, muziek, theater, omgangsvormen – alles in Wenen heeft niveau. Zelfs iedere taxichauffeur weet wie er die avond in de Staatsoper zingt.In Nederland geldt precies het omgekeerde. Hier is het doodgewoon om in spijkerbroek naar de opera te gaan, daar is het volstrekt ondenkbaar. Je kunt dergelijke behoudende gewoontes stijf of bourgeois noemen, ík vind ze prettig. De Hollandse `doe maar lekker gewoon'-mentaliteit, die vind ik pas burgerlijk.''

Twijfelen

Anders dan in Wenen, brengt de Nederlandse Opera jaarlijks maar zo'n twaalf producties, die elk gedurende grofweg een maand meermaals worden opgevoerd. ,,Behalve genoemde uiterlijkheden is het onbegonnen werk de operahuizen in Amsterdam en Wenen te vergelijken'', zegt Smits. ,,In Amsterdam wordt ongeveer zes weken voor een productie gerepeteerd. Dat is een artistiek bevredigend, maar soms tè langdurig proces. Er is tijd om aan alles te twijfelen!

,,Bij de Wiener Staatsoper is voor elke opera doorgaans niet meer dan twee dagen repetitietijd gereserveerd. Dat lopende-bandwerk, daar moest ik aanvankelijk erg aan wennen. Een regie wordt één keer doorgenomen om te voorkomen dat zangers op het podium tegen elkaar opbotsen, maar verder moet je het zelf uitzoeken. Muzikaal geldt een soortgelijke werkwijze. De dirigent gaat ervan uit dat de zangers hun rol beheersen, en is op de twee repetities aanwezig om aan te geven of hij iets bijzonders wil. Maar ervaren dirigenten maken niet de fout er in die paar uur een eigen visie door te drukken. Zij gunnen de zangers de ruimte de rol die ze doorgaans al tientallen keren hebben gezongen gewoon op hun eigen wijze te interpreteren. Op die manier kan ondanks de korte repetitietijd ook echt een spannende, zinderende voorstelling ontstaan. Maar je kunt je voorstellen dat zo'n systeem stalen zenuwen eist. Wie geen dikke huid heeft, is binnen drie maanden uit Wenen vertrokken.''

Smits' persoonlijke biografie lijkt op een klassiek jongensboek. Een arm en onmuzikaal gezin, dat nooit op vakantie kon. Een muzikale loopbaan die begon met trompetteren in de dorpsfanfare, omdat dat de goedkoopste manier van muziekbeoefening was. Een eerste eigen piano, verdiend met het plukken van aardbeien. Vervolgens de studie schoolmuziek aan het Conservatorium van Tilburg, waar Smits zijn stem ontdekte en van zingen zijn hoofdvak maakte.

De vocale kracht waarvoor de jury van de Nederlandse Muziekprijs Smits in 1997 al roemde, verdiepte de afgelopen jaren in Wenen tot een nog warmer en rijker geluid. Smits: ,,Men zegt vaak tegen mij: `Jongen, over een paar jaar ben jij een prachtige Wotan in Wagners Der Ring des Nibelungen'.'' Hij glimlacht er verlegen bij. ,,Goed, ik geef toe: ik streef er ook wel een beetje naar ooit de grote Wagner-rollen te zingen. Maar later, veel later! Datzelfde geldt voor veel opera's van Strauss. Rollen als Barak (Die Frau ohne Schatten) en Mandryka (Arabella), daar moet je een echte heldenbariton voor zijn en dat bén ik eenvoudigweg nog niet. Ik leg me nu toe op de wat kleinere Wagner-rollen. De baritonrollen van Puccini liggen me ook goed. En uiteindelijk zou ik ook graag de Verdi-rollen willen zingen.

,,Volgens mij is zo'n breed spectrum aan rollen goed voor een zanger. Ik hoor zoveel clichématig blaffende en bulderende Duitse Wotans, dat wil ik niet. Je zou Wotan moeten zingen met een combinatie van Duitse kracht en Italiaanse glans, zoals Wagner oorspronkelijk ook wilde. En ik sta in dat streven niet alleen. Er zijn genoeg zangers die naast het Duitse repertoire ook Italiaanse opera's blijven zingen, om te voorkomen dat ze een volvette wagneriaanse wapper op hun stem krijgen. Maar het belangrijkste is als zanger niet te snel te veel te willen. Collega-zanger José van Dam zei ooit: `Je moet alleen rollen zingen die op dat moment bij je passen. Daarmee word de stem vanzelf groter en dramatischer.' Hij heeft gelijk. Vocale groei is niet iets wat je kunt afdwingen. Anderhalf uur flink Strauss of Wagner zingen, daar moet je ingroeien. Wanneer je een stem goed gebruikt, wordt hij met de jaren vanzelf donkerder, voller en krachtiger.''

Geert Smits is op 16, 19, 22 en 26/2 in het Muziektheater te zien in `Lohengrin' bij de Nederlandse Opera. Alle voorstellingen zijn uitverkocht. Op 23/2 (14u) is hij te beluisteren in `Daphne' Strauss door het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Edo de Waart in het Concertgebouw, Amsterdam. Op 22 en 24/3 zingt Smits daar ook de Christus-rol in Bachs `Matthäus Passion' door het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Philippe Herreweghe. Res. (020) 6718 345.