Annie is geen sloofje meer

In de nieuwe `hertaling' van de kinderboekenserie `De Vijf' zijn de `onbetrouwbare zigeuners', en `ijverige huisvrouwen' politiek correct vertaald. Volgens uitgeverij Becht waren Blytons ideeën niet meer te handhaven.

De Vijf? Waren die ook al fout? De Vijf, dat waren vier dappere kinderen en een hond, altijd op avontuur. Spannende boeken van ene Enid Blyton (`Blieton', want Engels was er nog niet op de lagere school). Over smokkelaars, grotten en schatten. Afwezige ouders, een boze oom, en heel veel eten. Zelfs bij de thee aten ze een hele maaltijd, en bij het ontbijt dronken ze, heel exotisch, gemberbier. De Vijf, dat waren de twee broers Julian en Dick, hun jongere zusje Annie, hun nichtje George en haar hond Timmy. George heette eigenlijk Georgina maar wilde een jongen zijn. Elke vakantie bij George, aan de kust bij het verlaten Kirrin-eiland, leidde tot een nieuw avontuur.

Maar zo onschuldig waren die avonturen niet, blijkt uit de voor boekhandelaren bestemde voorjaarsbrochure van de Haarlemse uitgeverij Becht. ,,Enid Blyton wist hoe ze een spannend verhaal moest vertellen en karakters moest ontwikkelen, maar bij kritische herlezing bleken haar ideeën soms tenenkrommend, snobistisch, seksistisch en een enkele keer zelfs racistisch. Gezien Blytons achtergrond en tijdgeest was dit verklaarbaar, maar voor de 21ste eeuw niet meer te handhaven.''

Dus verschijnt De Vijf vanaf deze maand in een gemoderniseerde versie. De reeks is nooit uit druk geweest, maar de zesde editie sinds de eerste Nederlandse uitgave in 1955 is écht anders. Dit keer heeft de uitgever de 21 delen niet alleen opnieuw laten illustreren, maar ook de tekst onder handen genomen. De dialogen zijn `opgefrist', stereotiepen zijn afgezwakt. Annie is niet meer de enige die de afwas doet, zigeuners zijn niet langer bij voorbaat onbetrouwbaar en de chauffeur hoeft niet meer in het hooi te slapen. ,,De scherpe kantjes zijn eraf gehaald, maar het nostalgische gevoel is behouden'', zegt Becht-redacteur Susan Sandérus, die de serie heeft bewerkt.

De tekenen zijn gunstig voor de herziene uitgave van De Vijf. Boekhandelaren hebben nu al ingetekend voor 7.000 exemplaren, Becht rekende op 3.000. Boekenclub ECI neemt 1.500 exemplaren af. Er komen promotie-acties in samenwerking met J/M, `vakblad voor ouders' en De Gouden Muis, een website over kinderboeken. Op grond van de belangstelling van boekhandels schat uitgever Melanie Lasance dat er dit jaar meer dan 100.000 De Vijf-boeken verkocht gaan worden. ,,Een succes dat eerlijk gezegd onze verwachtingen overtreft.''

Bij Enid Blyton (1897-1968) ging het altijd om grote aantallen. Met ruim 700 boeken en 10.000 verhalen op haar naam is ze waarschijnlijk de productiefste schrijver ooit, en in ieder geval dé kinderboekenschrijver van de 20ste eeuw. Naast de Famous Five, begonnen in 1942, verzon ze tal van andere series, waaronder de Secret Seven (Grote 7), St. Clare's (De dolle tweeling), Malory Towers (Pitty) en de Adventure- en Mystery-serie. Met een gemiddelde van 10.000 woorden per dag schreef Blyton zo'n boek in een week.

Lenin

Immens populair in Engeland en Amerika werd het speelgoedfiguurtje Noddy voor kleuters, nog steeds een merchandising-melkkoe. Wereldwijd werden vorig jaar acht miljoen Blyton-boeken verkocht, waarvan één miljoen exemplaren van De Vijf. Nog zo'n fijn detail: in 1967, een jaar voor haar dood, stond Blyton nummer drie op de UNESCO-index van meest vertaalde auteurs, na Lenin en Simenon. Op dit moment verschijnt De Vijf in 43 talen.

Critici waren vanaf het begin meer onder de indruk van de kwantiteit van Blytons productie dan de kwaliteit. In de jaren veertig en vijftig moest haar stijl het ontgelden: de plot ontwikkelt zich langs vaste lijnen, de personages zijn vlak, het woordgebruik beperkt. Al te makkelijke lectuur maakt kinderen lui en bang voor het echte werk, zo vreesden bibliothecarissen die Blyton weerden. In de jaren zestig en zeventig ging het vooral om het maatschappijbeeld dat uit de boeken sprak. Blyton beschreef een conservatief en geïdealiseerd Engeland, met helden die hooghartig neerkeken op mensen uit lagere standen. Het was de tijd dat kinderboeken realistisch en vol problemen moesten zijn.

En er was de golliwog. De zwarte pop in een aantal Noddy-verhalen, en dan met name zijn bedenkelijke rol als agressieve autodief in Here comes Noddy again, was voor velen het bewijs van Blytons racisme. Haar verweer – golliwogs zijn zwarte poppen, geen negers – mocht niet baten. Noddy was jarenlang verdacht en werd in veel bibliotheken pas weer toegelaten toen de golliwogs, ook in de tekeningen van de Nederlander Eelco ten Harmsen van der Beek, waren vervangen door witte kabouters. Recent wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat kabouters en apen vaker slecht zijn in de Noddy-verhalen dan golliwogs.

Het valt nogal mee met het racisme en seksisme bij Blyton, stelt wetenschapper David Rudd in zijn boek Enid Blyton and the Mystery of Children's Literature (2000). Noddy en De Vijf zijn volgens hem ten onrechte het slachtoffer geworden van politieke correctheid, vooroordelen worden door de boeken niet bevestigd. Volgens Helma van Lierop, hoogleraar kinderliteratuur, struikelen kinderen niet over traditionele rolverdeling tussen jongens en meisjes. ,,Dat hoorde bij die tijd, laat kinderen daar maar kennis mee maken.''

Bewerker Susan Sandérus (27) stoorde zich het meest aan het seksisme in De Vijf. Zelfs tomboy George, die beter is in jongensdingen dan de jongens, valt als het er op aankomt terug op Julian. Een criticus noemde George, de meest uitgesproken en rebelse en daardoor bij veel lezers meest geliefde van het stel, `een ernstig geval van penisnijd'. Volgens biografe Barbara Stoney is George op Blyton zelf gebaseerd.

Annie, de jongste van de vier kinderen, krijgt zeer nadrukkelijk een zorgende rol toebedeeld. Terwijl de anderen op avontuur gaan, ruimt zij de grot op. Bij terugkeer constateert haar oudere broer Julian: ,,Wat een verbazend goeie huisvrouw is zij toch!'' In de nieuwe versie zegt hij het anders: ,,Jij hebt echt overal aan gedacht, Annie!''

Sandérus: ,,Annie zorgt nog steeds graag voor de anderen, maar ze is minder het sloofje. Ze krijgt nog steeds opdrachten van de anderen, maar ze doen het nu met een grijns, een beetje pesterig. En Annie reageert soms verontwaardigd. Een enkele keer heb ik de namen van Annie en Dick verwisseld, zodat ook Dick eens een keer de afwas doet. Dat is de grens van mijn ingrijpen. Voor een feministe is het misschien nog steeds seksistisch, maar ik wil geen nieuw boek schrijven.''

Toch gaat deze wijze van bewerken verder dan wat tegenwoordig gangbaar is bij `hertalen' van oudere literatuur. Meestal beperkt zich dat tot modernisering van het taalgebruik, zoals uitgeverij Kluitman dat in 1988 al deed met Dik Trom uit 1892 en Pietje Bell uit 1914. Klassieke helden hebben vele levens: volgende week beginnen de opnamen van de film Pietje Bell door Kruimeltje-regisseur Maria Peters. Ook al gaat het moderniseren soms wat ver – in een recente Faust-vertaling is sprake van een `love-parade' – weinigen verzetten zich hier nog tegen.

Ook De Vijf is op deze manier aangepast aan lezers van nu. Het blijmoedige Heiho!, Joechei! en Mieters! is vervangen door de varianten Yes, Top, Tof, Super, Fantastisch en Geweldig. Sandérus: ,,En een enkele keer `gaaf', want dat herinner ik me ook nog uit mijn eigen jeugd. Ik wilde geen hedendaagse woorden als cool, vet of wreed, het moet wel een beetje ouderwets blijven. Gemberbier heb ik vervangen door cola of limonade, maar gecondenseerde melk heb ik laten staan, dat is mooi mysterieus voor kinderen van nu. Ze eten nog steeds heel veel. Ik kreeg vroeger altijd honger van De Vijf.''

De inhoudelijke aanpassingen zijn arbitrair en persoonsgebonden, erkent Sandérus. ,,Als vrouw vallen mij bepaalde dingen misschien sneller op. Als mijn mannelijke collega van 5o deze klus had gedaan, was de bewerking waarschijnlijk anders uitgepakt.'' En ja, er is sprake van een glijdende schaal. ,,Het was heel verleidelijk om steeds verder te gaan in het bewerken, maar ik heb mezelf tegengehouden.''

Bij herlezing springt de superieure houding van de middenklasse-kinderen jegens personeel naar voren. Standsverschil wordt door Blyton als iets natuurlijks gepresenteerd. Een dienstbode wordt door Julian op haar plaats gezet. ,,Julian was haar de baas. Hij had zijn woorden zo gauw klaar en had zoiets heerachtigs. Hoe brutaler hij was, des te netter sprak hij. Tegen zulke mensen als Julian kon Vrouw Stok niet op. Zij voelde dat die haar klein kon krijgen.'' In de nieuwe versie is de passage veel korter:

,,Julian had het gevoel dat hij dit gevecht had gewonnen. Mevrouw Stok kon niet tegen hem op. Hij was veel sterker dan zij of haar man.''

Sandérus: ,,De kinderen zijn altijd heel beleefd tegen mensen die hoger staan, en niet tegen mensen die lager staan. Dat heb ik geneutraliseerd. Het personeel is in de nieuwe versie gelijkwaardiger, de kinderen zijn minder arrogant.'' Met racisme viel het mee in de eerste zeven delen, maar in deel elf komen de zigeuners. Wel waren er buitenlanders en circusgasten die op grond van hun gemene uiterlijk meteen verdacht waren, en nu wat neutraler worden geïntroduceerd. En bij het zinnetje ,,Geruisloos als bosnegertjes slopen zij de trap op'' zijn de bosnegertjes verwijderd.

Auteursrecht

De vertaler van de nieuwe versie van De Vijf bestaat niet. J.H. Gever is een fictief rechtspersoon, een collectieve aanduiding voor werknemers van de uitgeverij die hun auteursrecht hebben afgegeven, in de praktijk met name Sandérus. Ook is de naam een verwijzing naar J.H. Gottmer, oprichter van de huidige moederonderneming van uitgeverij Becht, Gottmer. De twee Nederlandse vertalers uit de jaren vijftig en zestig, W.A. Fick-Lugten en D.L. Uyt den Boogaard, zijn uit de boeken verdwenen. Uitgever Melanie Lasance: ,,We zijn nog op zoek naar familieleden, we willen ze graag als aardigheidje een boek toesturen.'' De uitgever voelt zich niet verplicht tot meer, omdat de nieuwe versie vooral is gebaseerd op het Engelse origineel.

Mag dat origineel zomaar worden gewijzigd? De rechten op het werk van Enid Blyton berusten bij Chorion Intellectual Properties in Londen, een divisie van het amusements- en vastgoedconcern Trocadero, ook verantwoordelijk voor de commerciële exploitatie van Agatha Christie en Georges Simenon. Pam Ally, redacteur bij de afdeling `creative management', maakt zich geen zorgen over de Nederlandse bewerking. ,,We kunnen het niet controleren, want dat is met zoveel landen te ingewikkeld, maar we hebben alle vertrouwen dat uitgeverij Becht zorgvuldig te werk gaat. In het contract staat dat bewerkingen trouw moeten zijn aan de intenties van de auteur, plot en personages mogen niet worden veranderd. De Engelse versie is ook al een keer gemoderniseerd, in 1988.''

Is het niet ironisch dat een firma met `intellectueel eigendom' in de naam dit soort bewerkingen toestaat? Ally: ,,Toen de rechten nog in het bezit waren van de familie Blyton zijn er ook veranderingen geweest. Ons streven is keeping up the popularity, we willen de originele aantrekkingskracht behouden voor een hedendaags publiek. Maar we kunnen dit nooit winnen: als we niets veranderen krijgen we kritiek, als we het wel veranderen ook.''

Rest de vraag: waarom wil iemand die De Vijf `tenenkrommend, snobistisch, seksistisch, en een enkele keer racistisch' vindt, het eigenlijk uitgeven? Melanie Lasance: ,,Als uitgever heb je een taak, het is niet zomaar een economisch product waar je mee werkt, ik sta achter deze uitgave. We gaan er geen Griffel mee winnen, maar het zal wel veel kinderen aan het lezen brengen. De beslissing om de serie opnieuw uit te geven was gebaseerd op intuïtie, niet op marketingonderzoek. Ik wist wel zeker dat het goed zou verkopen. Het blijven spannende verhalen. Enid Blyton was geen slecht mens, ze was een product van haar tijd.''