Vergrijzingsgat

Politici mogen zich gelukkig prijzen dat het geheugen van de kiezers kort is. Het falen van bewindslieden en kabinetten waarvan zij deel uitmaken, raakt snel in het vergeetboek. Bij de komende Kamerverkiezingen zal het kostbare fiasco van de tolpoorten de PvdA niet opbreken, al staat de verantwoordelijke bewindspersoon, mevrouw Netelenbos, hoog op de lijst. Het feit dat jaarlijks slechts 60.000 in plaats van de beoogde 100.000 woningen worden gebouwd, kost de VVD nauwelijks stemmen, al is staatssecretaris Remkes in gebreke. Inmiddels `zweeft' een groot deel van de kiezers. De manier waarop lijsttrekkers weten in te spelen op wijdverbreide maar diffuse gevoelens van onbehagen heeft straks meer invloed op de stembusuitslag dan ooit. Incidenten in de laatste weken voor de verkiezingen bieden politieke partijen de mogelijkheid nog veel punten te scoren. Belangrijke onderwerpen met een lager actualiteitsgehalte dreigen echter uit het beeld te verdwijnen. Zo spelen de gevolgen van de geleidelijke vergrijzing van de bevolking in de langzaam op gang komende verkiezingscampagne ten onrechte een ondergeschikte rol.

Een steeds groter deel van de bevolking is ouder dan 65 jaar. Vooral na 2010 zal deze demografische verschuiving overal in de Europese Unie (EU) de overheidsuitgaven voor gezondheidszorg en staatspensioen opdrijven. Berekeningen die zijn gemaakt in opdracht van de Europese Commissie geven aan dat de pensioenuitgaven tot 2050 gemiddeld met ruim 3 procent van het bruto binnenlands product (bbp) zullen stijgen. De zorguitgaven in de EU gaan gemiddeld met 2 tot 3 procent van het bbp omhoog. De grootste stijging van de overheidsuitgaven valt volgens de Commissie te verwachten in Griekenland, Spanje en Nederland. In euro's komt dit voor ons land neer op een uitgavenstijging van 40 miljard, wanneer de vergrijzing piekt omstreeks 2040. Maar op de cijfers uit Brussel valt veel af te dingen. De meeste landen presenteren een geflatteerd beeld. Zij rekenen zich rijk door ervan uit te gaan dat de hoogte van het staatspensioen de komende decennia fors zal achterblijven bij de verdiende inkomens. Dat lijkt politiek onhaalbaar, naarmate de stemmen van het grijze volksdeel meer gewicht in de schaal gaan leggen. Nederland is eerlijker. Het rekent met welvaartsvaste, aan de lonen gekoppelde pensioenen. Dit verklaart dat bijna nergens in de EU de overheidsuitgaven voor de AOW zo hoog oplopen als juist in de polder van euroland. Verder is voor alle landen de stijging van de zorguitgaven schromelijk onderschat.

Morgen praat de Sociaal-Economische Raad over een advies aan het kabinet over de gevolgen van de vergrijzing in Europa. Centraal daarin staat de vraag of de lidstaten wel genoeg doen om de door de vergrijzing veroorzaakte stijging van de overheidsuitgaven te beteugelen. Vier soorten maatregelen zijn denkbaar. Ten eerste kunnen lidstaten de huidige schuld van de overheid aflossen, waardoor in de toekomst minder geld nodig is voor rentelasten. Zo komt meer ruimte op de begroting vrij voor AOW-uitkeringen en zorg. De totale overheidsschuld is afgelost wanneer de Nederlandse begroting in de periode tot 2010 jaarlijks een overschot van 1,5 procent bbp toont. Geen van de grote partijen wil in de periode 2003-2006 zo'n begrotingsoverschot kweken.

Een tweede maatregel om de kosten van de vergrijzing dragelijk te maken is een groter deel van de bevolking in te schakelen bij de nationale productie. Zo kunnen de lasten over meer schouders worden gespreid. Om dit doel te bereiken willen de lidstaten de arbeidsdeelname van oudere mannen en vrouwen (55-64 jaar) tegen 2010 hebben opgeschroefd tot gemiddeld 50 procent, tegen 41 procent nu. Het enige instrument dat echt helpt om dit zeer ambitieuze doel te bereiken is de sociale uitkeringen voor deze groep te verlagen. Dat is dus de derde maatregel: snijden in financieel aantrekkelijke exit-routes voor oudere werknemers. In ons land betreft het vooral de WAO en regelingen voor vervroegde uittreding (VUT). Dat deze maatregel effectief is, bewijst de omzetting van veel vroegere VUT-regelingen in vormen van flexpensioen. Hierdoor stijgt de leeftijd waarop werknemers uit het arbeidsproces treden gemiddeld met een à twee jaar. Nederland heeft dit kruit al grotendeels verschoten. Resteert een ingreep in de WAO voor oudere werknemers. Alle verkiezingsprogramma's geven hier niet thuis. Als vierde maatregel is het denkbaar ouderen in de toekomst te laten meebetalen voor de AOW. Hierdoor dalen de lasten voor de werkenden. Aan dit plan durft eveneens geen partij haar vingers te branden.

In het SER-advies staat dat de lidstaten van de EU de budgettaire problemen door de vergrijzing onderkennen en goede procedures hebben afgesproken. Het komt volgens de SER nu aan op concrete maatregelen. Dat geldt ook voor Nederland. Ons land kan streven naar een begrotingsoverschot van 1,5 procent, ervoor kiezen vutters niet langer fiscaal in de watten te leggen en ouderen te laten meebetalen voor de AOW. De politici durven met die boodschap echter niet het land in. Dat is het vergrijzingsgat in de lopende campagne voor de Kamerverkiezingen.