Strenge huisregels accountants, maar geen mores

Hoe had Enron kunnen worden voorkomen? De Amerikanen maken zich op voor uitbreiding van de regels. ,,Een heilloze weg'', volgens de Maastrichtse hoogleraar Ruud Vergoossen.

Nergens zijn de regels zo uitgebreid als in de Verenigde Staten. En toch ontspinnen zich daar momenteel de grootste schandalen rond misleidende rapportage door beurgenoteerde ondernemingen.

Toezichthouders in de VS zijn streng: voor ieder wissewasje dienen bedrijven zich uitgebreid te verantwoorden. Aanbevelingen hoe je een lease-transactie in de boeken dient te verwerken? In de VS circuleert een dwingend voorschrift van 150 pagina's hoe te rapporteren. In Nederland bestaat een richtlijn, zonder wettelijke kracht, van hooguit tien A-viertjes. Is het in Nederland nog slechter geregeld?

Juist niet, stelt Ruud Vergoossen, in Maastricht hoogleraar internationale financiële verslaggeving. ,,In de Verenigde Staten staan de regels centraal. Als je daar maar aan voldoet, dan wordt er vanuit gegaan dat het goed is. In Europa, en dus ook in Nederland, hebben we een extra toets. Naast het voldoen aan de regels behoort de jaarrekening een getrouw beeld te geven. Daar moet de accountant expliciet op controleren. De Nederlandse wet stelt uitdrukkelijk dat er zelfs afgeweken moet worden van de regels als toepassing ervan niet het wettelijk vereiste inzicht oplevert.''

Dat zou een verklaring kunnen vormen voor de snellere vorming in de VS van de giftige cocktail die bij de teloorgang van energiebank Enron een rol heeft gespeeld. In de Verenigde Staten vormt de hoogte van de beurskoers al jaren de belangrijkste voorwaarde om de strategie te kunnen uitvoeren. Wie niet groeit, wordt overgenomen. Dus moet de ambitieuze onderneming zelf kopen. Dat kan alleen met een goed gewaardeerd aandeel.

Daarom gaat de meeste aandacht van bestuurders naar de beurskoers uit. Accountantskantoren maken de meeste winst met adviesopdrachten, en `onafhankelijke' analisten van de grote zakenbanken worden betaald uit de ruif van de grote deals. De grootschalige misleiding bij Enron lijkt bijna een logische uitkomst van rationeel handelende professionals die juridisch waardevrij minimalisme als enige verantwoordelijkheid zien. Amerikanen hebben geen boodschap aan een arbitraire maatstaf als `getrouw beeld van de werkelijkheid'.

,,De Amerikaanse benadering lokt uit dat je contracten zo slim mogelijk in de regels inpast. Daar is men veel juridischer ingesteld dan in Nederland. Hier wordt meer met een economische bril gekeken. Het komt ook door de claimcultuur in Amerika. Maar zonder die eis van het getrouwe beeld dreigt het gevaar dat de economische werkelijkheid zich gaat richten op de verslaggeving in plaats van andersom. Verslaggeving dient juist de economische realiteit weer te geven'', aldus Vergoossen.

De minimalistische blik is ook in Nederland inmiddels niet onbekend. Bij het beursdrama van internetbedrijf World Online stond in het prospectus op een mistige manier beschreven dat bestuursvoorzitter N. Brink haar belang van de hand had gedaan. De begeleidende banken kozen bij de verdediging van hun handelwijze voor een sobere interpretatie van de regels in plaats van het ,,getrouwe beeld'' centraal te stellen.

In de telecombranche ontstaat de laatste dagen groeiende onrust. Het Amerikaanse Global Crossing ruilde met gesloten beurs ruimte op het netwerk, boekte de verkoop van die capaciteit als omzet en smeerde de kosten van inkoop over meer jaren uit. Die transacties lijken alleen te zijn gedaan om de cijfers op te poetsen. De actieve handel van glasvezelexploitant KPNQwest en de Britse concurrent Cable & Wireless roepen eveneens vragen op.

Vergoossen: ,,De Amerikanen gaan nu heel goed kijken naar hun systeem. De kans is groot dat er een golf nieuwe regels komt. Daarom zijn de regels daar ook zo gedetailleerd. Het is de uitkomst van continu `repareren', maar het is een heilloze weg.''

Vergoossen vindt het Nederlandse systeem beter en is daarom blij dat een nieuwe internationale verslaggevingsstandaard, die vanaf 2005 in Europa geldt, wél een toets van ,,getrouw beeld'' in zich heeft. ,,Dat heeft veel strijd gekost, want de Amerikanen waren destijds tegen.''

Zaligmakend is het Nederlandse systeem echter niet. Er bestaat geen actief toezicht op financiële rapportage. Belanghebbenden moeten een dure procedure bij de ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof starten, wil er een halt worden toegeroepen aan bedrijven die met goedkeuring van de accountant de cijfers manipuleren.