Spannend verslag van explosieve vriendschap

In 1898 vroeg Paul Gauguin, die op dat moment al enkele jaren op Tahiti verbleef, aan een Franse kennis om hem zonnebloemzaadjes voor zijn tuin te sturen. Deze bloemen, zo schreef hij, zouden hem wat plezier verschaffen in zijn eenzame bestaan. Ze deden hem denken aan Frankrijk, en konden dienen als onderwerp voor zijn nieuwe stillevens. Vanaf 1899 maakte Gauguin vier schilderijen met zonnebloemen. Een daarvan, het stilleven Zonnebloemen op een leunstoel uit 1901, vormt het sluitstuk van de tentoonstelling Van Gogh & Gauguin in het Van Gogh Museum.

Het schilderij is een ode aan Vincent van Gogh, met wie Gauguin in het najaar van 1888 negen weken samenwerkte in het Gele Huis in Arles. Inmiddels weten we dat hun vriendschap op dramatische wijze eindigde toen Van Gogh op 23 december na een ruzie met Gauguin een stuk van zijn oor afsneed. Maar of hun korte samenwerking ook een stempel heeft gedrukt op het oeuvre van beide kunstenaars was tot nu toe nauwelijks onderzocht. Gauguin ontkende altijd dat Van Gogh hem beïnvloed had. Pas aan het eind van zijn leven, toen Van Gogh al tien jaar dood was, durfde Gauguin zijn waardering voor zijn vroegere vriend te laten blijken. Het nostalgische Zonnebloemen op een leunstoel, waarop hij twee van Van Goghs favoriete onderwerpen combineerde, is daarvan het bewijs.

Op de tentoonstelling Van Gogh & Gauguin kun je aan de hand van ruim honderd schilderijen ontdekken wat voor invloed de samenwerking tussen de twee schilders heeft gehad. Tijdens hun verblijf in Arles schilderden ze vaak dezelfde onderwerpen: landschappen, interieurs en portretten van dorpsbewoners als Madame Roulin en Madame Ginoux. In het Van Gogh hangen die werken nu naast elkaar, wat een unieke kans biedt om de stijlen van de Nederlander en de Fransman met elkaar te vergelijken.

Je ziet dat Gauguin door Van Gogh werd aangespoord om spontaner, in helderder kleuren te gaan schilderen. Andersom liet Van Gogh zich door Gauguin overhalen om meer uit het hoofd te gaan werken, wat leidde tot een krampachtig schilderij als Lezende vrouw. Waar Gauguin in bleke, dunne verflagen werkte, zodat de grove structuur van het jute duidelijk zichtbaar bleef, bracht Van Gogh zijn knallende kleuren dik en vaak direct uit de tube aan.

Van Gogh & Gauguin zal naar verwachting meer dan vierhonderdduizend bezoekers gaan trekken. Het is wat je noemt een blockbuster-tentoonstelling, met alle franje die daarbij hoort: een museumwinkel vol nieuwe souvenirs, een website met een zogenaamde `Van Gogh & Gauguin-experience', een reconstructie op ware grootte van het atelier in Arles, en een openingsstunt met bekende voetballers die zonnebloemen naschilderen. Maar dat alles mag en kan de enorme kwaliteiten die de tentoonstellling op zichzelf heeft niet versluieren.

Dit is geen willekeurige verzameling werken van twee wereldberoemde kunstenaars. De schilderijen die Van Gogh en Gauguin in Arles maakten, zijn tot op de dag gedateerd en vertellen een afgebakend, chronologisch verhaal over hun haat-liefdeverhouding. De tentoonstelling laat zich lezen als een spannende roman, met een intro (de drie jaren vóór Arles), een climax (de negen weken in het Gele Huis) en een epiloog (Gauguins jaren in de tropen). Het verhaal is opgedeeld in hoofdstukken, te herkennen aan de verschillende kleuren van de museumwanden, met pakkende titels als `Herinnering' en `Na het drama'.

Naarmate de tentoonstelling vordert, neemt de spanning toe. Als Gauguin eind oktober 1888 in Arles aankomt, is het weer mooi en schilderen de twee sfeervolle impressies van de warme herfstkleuren. Als het enkele weken later langdurig regent en ze binnenshuis moeten werken, wordt de sfeer grimmiger. Op 1 december 1888 maakt Gauguin een portret van Van Gogh die aan een van zijn beroemde zonnebloemstillevens werkt. Het is een respectloos, karikaturaal portret van een lelijke man met een verwrongen hoofd, een knalrode neus en een bezeten blik. ,,Ik ben het zeker maar dan gek geworden!'', zou Van Gogh gezegd hebben toen hij het zag.

Hoogtepunt van de tentoonstelling is de presentatie van de drie versies van Van Goghs Zonnebloemen, die hier voor het eerst sinds 1889 weer zij aan zij hangen. Ook al heb je ze duizenden malen gereproduceerd gezien, niets kan tippen aan het gevoel dat de echte schilderijen bieden. Pas dan zie je hoe verschillend ze zijn.

De eerste, uit de collectie van The National Gallery in Londen, schilderde Van Gogh toen hij hoorde dat Gauguin hem kwam bezoeken. Hij hing het als welkomstgeschenk in de logeerkamer. De tweede, misschien wel mooiste versie, de Zonnebloemen uit Tokio, ziet er door de grove verftoetsen veel weerbarstiger uit. Van Gogh schilderde het werk op 1 december, toen de spanningen in het Gele Huis hun kookpunt naderden. Nadat Gauguin met Kerstmis voorgoed vertrokken was, maakte Van Gogh in januari 1889 nog een derde versie. Het doek, nu in het bezit van het Van Gogh Museum, was bedoeld als geschenk voor Gauguin. Maar de verzoeningspoging mislukte, en Van Gogh en Gauguin zouden elkaar nooit meer terugzien.

Tentoonstelling: Van Gogh & Gauguin. T/m 2-6 in het Van Gogh Museum, Paulus Potterstraat 7, Amsterdam. Open dag. 9-21u, ma en do 9-19u. Toegang € 13,-, catalogus € 32,50. Inl: 0900-0194 of www.vangoghgauguin.com.