`Theater brengt ordening in bestaan'

In de zomer van 2003 vertrekt artistiek leider Jos Thie bij het Friese gezelschap Tryater. Hij bracht hooggewaardeerde producties als Abe!, Peer Gynt en Orfeo Aqua. ,,Van begin af aan heb ik mezelf tien jaar gegeven, dat is voor mij de maat.'

Nee, er is geen rumoer ontstaan rondom het aangekondigde vertrek van regisseur en artistiek leider Jos Thie (Scheveningen, 1954) bij het Friese toneelgezelschap Tryater. In tegenstelling tot vergelijkbare manoeuvres van dirigenten en artistiek leiders in de Randstad veroorzaakt Thie's aanstaande afscheid geen pittig schandaal – en waarom ook? Eerder, vanaf 1983, werkte Thie zo'n jaar of zeven in samenwerking met Antoine Uitdehaag als leider van het Rotterdamse Ro Theater. Daarvoor was hij even lang verbonden aan het Groningse gezelschap Werk in Uitvoering. Ondertussen deed hij tal van gastregies, onder meer van het variété-duo Mini & Maxi. Telkens is voor hem zeven tot tien jaar de maat.

Jos Thie zegt: ,,Ik ben altijd eerlijk en integer geweest in mijn afspraken met het gezelschap, waaraan ik ben verbonden. Er is geen geheime agenda. Ik wil artistiek bijtanken, dat is alles.'' Gezelschap Tryater bestaat vijfendertig jaar en is daarmee het oudste gezelschap van Nederland. Binnen Friesland is het bemind en van levensbelang, daarbuiten te onbekend. Toen Thie aantrad, voelde hij de uitdaging `schaamteloos' zijn artistieke ambities te vervullen. Dat heeft hij gedaan. Thie: ,,Ik kon aansluiten bij het amateurtoneel, dat hier enorm bloeit. Mijn verlangen gold grote klassieke producties te brengen, zoals Hamlet, De Meeuw en Peer Gynt. Dat heb ik gedaan. In de Randstad voel je je als theatermaker eerder beknot dan in Friesland. Hier kan meteen alles. Nadat ik pas was aangesteld als artistiek leider keek ik in de oude correspondentie. Ik trof een kattenbelletje aan van toneelschrijver Bouke Oldenhof. Er stond op: `Toneelstuk over Abe Lenstra. Misschien wel in het stadion van Heerenveen.' Kort daarop zat ik met de trainer van SC Heerenveen aan tafel en de voorstelling was beklonken.''

Per jaar bezoeken zo'n vijftigduizend toeschouwers voorstellingen van Tryater. Dat ligt ver boven het landelijke gemiddelde. Thie heeft ervoor gezorgd dat Tryater `in de breedte' is gegaan. Het gezelschap geeft zowel voorstellingen in eigen huis als in de Leeuwarder schouwburg De Harmonie. Bovendien brengt het schoolvoorstellingen. Jos Thie: ,,Laatst zei iemand nogal cynisch tegen mij dat het theater in Nederland eigenlijk een overbodige kunstvorm is. Dat is niet waar, de mensen smeken om theater. Scholen gaan op de knieën voor ons opdat wij maar voorstellingen brengen. Ons gezelschap speelt in klaslokalen. Daarmee bereiken wij alle veertien- en vijftienjarigen in Friesland. De impact daarvan is groot. Theater is nodig om ordening te vinden in de gekmakende, dagelijkse wereld met zijn overvloed aan aanbod. Wij brengen driehonderd voorstellingen per jaar. De dorpslokalen zijn een vaste speelplaats. Daar zoeken wij contact met de samenleving: wat leeft er onder de mensen, wat gebeurt er om ons heen?''

Al bij het Ro Theater maakte Thie, in samenwerking met Uitdehaag, grootse voorstellingen, zoals Merlijn. Ook was er toen sprake van toneel in klaslokalen. Beiden regisseerden Klassestrijd van Nigel Williams in een schoolgebouw aan het Rotterdamse Zuidplein. ,,Het lijkt'', zegt Jos Thie, ,,dat ik de naam heb om toneel te brengen dat niet regulier is. Ik ben inderdaad geen standaardregisseur voor standaardvoorstellingen. Ik ben altijd op zoek naar grenzen, daarom heb ik belangstelling voor locatietheater. Orfeo Aqua speelde zich af bij zonsopgang op een Fries meer. Wat ik geleidelijk aan ontdekte, is dat je op locatie veel exacter en veel tekstgetrouwer kunt zijn dan in de zaal. De mogelijkheden zijn groter.''

En ondanks dit alles gaat Jos Thie weg bij Tryater. Thie: ,,Artistiek leiderschap bekleden betekent ook manager zijn van een bedrijf, want Tryater is een bedrijf. Dat laatste trekt een zware wissel op mijn artistieke ambities. Ik ga een tijd als freelance regisseur opereren. Met het duo Mini & Maxi wil ik Wachten op Godot gaan doen, een stuk geïnspireerd door de Marx Brothers en een toonbeeld van absurdistisch taalgebruik. Ook zal ik me, na Orfeo Aqua, gaan richten op opera. Mijn droom reikt nog verder: als ik om me heen kijk zie ik dat het Nederlandse toneel hopeloos verengd is. Toneelmakers zijn altijd cynisch en somber. Acteurs en actrices doen een rolletje zus en zo, moeten onderwijl even een reclamespot of een filmscène spelen. Zo kan het niet. Mijn ideaal is om al die activiteiten in één gezelschap te bundelen, geleid door één artistieke gedachte.''