New-Yorkse snobs op Cuba

De nogal verschillend uitvallende waardering voor Before Night Falls, de tweede speelfilm van beeldend kunstenaar Julian Schnabel (1951) en een vrije biografie van de homoseksuele Cubaanse dichter Reinaldo Arenas (1943-1990), wordt soms toegeschreven aan de politieke oriëntatie van de criticus. Zo zou, volgens een artikel in het Britse filmblad Sight & Sound, de zuinige reactie van de Spaanse filmcritici, ondanks de Oscarnominatie voor de Madrileense acteur Javier Bardem in de rol van Arenas, vooral te wijten zijn aan ongemakkelijke gevoelens van linksige cultuurdragers ten aanzien van deze frontale aanval op het Castro-régime.

Ja, dan wordt het moeilijk redeneren, als ik de film Before Night Falls anderhalf jaar na de wereldpremière in Venetië ernstig vind tegenvallen. Zou het helpen als ik zeg dat ik de `officiële' Cubaanse visie op de discriminatie van homoseksuelen in de speelfilm Fresa y chocolate (Tomás Gutiérrez Alea en Juan Carlos Tabío, 1993) nogal weeïg en laf vond smaken, of dat ik de eerste speelfilm van Schnabel, ook al over een jong gestorven beeldenstormend kunstenaar (Basquiat, 1996) wel als inspirerend en interessant ervoer? Vermoedelijk niet, want alles wat met Cuba te maken heeft schijnt toch vooral in een politiek kader geïnterpreteerd te worden. Ben je voor of tegen Castro?

De jonge dichter Arenas was aanvankelijk sterk vóór. In een van de vroege scènes van de film (met Sean Penn onherkenbaar als vrachtwagenchauffeur met veel goud in de mond) zien we hoe hij zich aansluit bij `de rebellen'. Maar al na de publicatie van zijn eerste dichtbundel viel Arenas door de mand als `decadent' en belandde in de gevangenis. In een scène met de gevangenistravestiet (Johnny Depp, ook al zo goed als onherkenbaar) ontdekken we hoe de poëzie rectaal de buitenwereld bereikt.

Gastrollen voor Schnabels vrienden Depp en Penn, muziek van Carter Burwell (bekend van hun werk voor de gebroeders Coen) en van Lou Reed en Laurie Anderson, nog meer gastrollen voor Schnabels familieleden: als je Before Night Falls iets zou kunnen verwijten, is het niet de terechte kritiek op Castro's repressie, of Schnabels wat onhandig gefraseerde poging om een poëtische biografie te maken, maar vooral het modieuze, New-Yorks-snobistische aplomb van de operatie. Daarin passen geen concessies aan de toegankelijkheid van het scenario. Het gaat hier om het lijden van een groot kunstenaar, en dan is logica van ondergeschikt belang. Een van de meest potsierlijke scènes speelt zich af aan het begin, wanneer de schooljuffrouw van de jonge Reinaldo bij zijn grootvader langskomt om te melden dat diens kleinzoon een gave voor poëzie heeft. Vervolgens doet opa de eetttafel trillen onder zijn vuist, stormt naar buiten en zet de bijl in de stam van een dikke boom. Waarom? Is hij zo blij met de openbaring van een talent of juist boos, omdat er dan twee handen minder zijn om suikerriet te kappen? Schnabel kan dat allemaal niets schelen, het gaat alleen maar om de emotie en het heilige kunstenaarsschap. Die manier van filmmaken leidt tot flarden visuele poëzie, maar niet tot een film die prikkelt of ontroert, ongeacht of je voor dan wel tegen Castro zou zijn.

Before Night Falls. Regie: Julian Schnabel. Met: Javier Bardem, Olivier Martinez, Andrea di Stefano, Johnny Depp, Sean Penn. In 10 bioscopen.