Bij Miloševic stond alles in dienst van machtshonger

Aan het begin van het proces tegen ex-president Slobodan Miloševic van Joegoslavië markeerde openbaar aanklager Carla Del Ponte gisteren het belang van deze rechtszaak. Hieronder volgt de, enigszins ingekorte, tekst van Del Pontes verklaring.

Vandaag zien wij, meer dan ooit tevoren, het internationale recht in werking.[...]

Een aantal gebeurtenissen [tijdens het gewapende conflict in het vroegere Joegoslavië] onthullen een bijna middeleeuwse wildheid en een berekenende wreedheid die de grenzen van gewettigde oorlogsvoering te boven gaan.[...]

De misdaad genocide, misdaden tegen de menselijkheid en andere misdaden die onder de jurisdictie van dit tribunaal vallen, zijn geen plaatselijke aangelegenheden en de vervolging ervan gaat mogelijk de macht van nationale rechtbanken te boven. Misdaden van een omvang zoals omschreven in de aanklachten in deze kamer gaan iedereen over de hele wereld aan. Het recht van dit tribunaal – de wetgeving op het gebied van de internationale mensenrechten – is voor iedereen, overal, van belang. Deze misdaden raken ons allen [...] omdat ze indruisen tegen de diepst gewortelde principes van mensenrechten en menselijke waardigheid. Het recht is niet louter theorie of een abstract begrip. Het is een levend instrument dat onze principes moet beschermen en de beschaafde samenleving moet reguleren. Daarom moeten we het recht kunnen afdwingen als het wordt geschonden. Dit tribunaal en dit proces in het bijzonder vormen het duidelijkste bewijs dat niemand boven de wet staat of zich aan het internationale recht kan onttrekken.

Ik daag de aangeklaagde Miloševic voor dit tribunaal om zich te verantwoorden voor hetgeen hem ten laste wordt gelegd. Ik doe dat namens de internationale gemeenschap en uit naam van alle lidstaten van de Verenigde Naties, waaronder de staten van het voormalige Joegoslavië.

In deze zaak staat de beklaagde, net als in alle zaken voor dit tribunaal, als individueel persoon terecht: hij wordt vervolgd op grond van zijn individuele strafrechtelijke verantwoordelijkheid.

Hier staat geen staat of organisatie terecht: in de aanklachten wordt niet een heel volk ervan beschuldigd zich collectief schuldig te hebben gemaakt aan de misdaden, ook niet aan genocide. Het mag dan verleidelijk zijn te generaliseren als het gaat om het gedrag van leiders op het hoogste niveau, maar dat is een misvatting die vermeden dient te worden. Collectieve schuld maakt geen deel uit van de zaak van de aanklagers, behoort niet tot de bevoegdheid van dit tribunaal en ik wil er geen misverstand over laten bestaan dat ik het hele idee verwerp. [...]

Ik wil niet voorbijgaan aan de slachtoffers van de misdaden die tijdens de conflicten zijn gepleegd. De ontwikkeling van het recht sinds de Tweede Wereldoorlog is er grotendeels op gericht geweest te voorkomen dat leden van de burgerbevolking in tijden van gewapende conflicten worden getroffen. Het recht zelf is bedoeld om gewone mensen die niets met de vijandelijkheden te maken hebben, te beschermen.Toch zal ik als aanklager niet rechtstreeks individuele slachtoffers vertegenwoordigen. Niettemin reken ik het tot een deel van mijn taak om de stem van de slachtoffers te laten horen als ik deze zaak aan u voorleg. [...]

Het gaat hier om een strafzaak. Het valt te betreuren dat de aangeklaagde heeft getracht zijn verschijning voor dit hof te gebruiken om politieke uitspraken te doen. Ik verzeker u dat de aanklagers zich niet tot dergelijke discussies zullen laten verleiden. Dit is een strafhof, geen debatingclub.[...]

De internationale gemeenschap verwacht dat bevelhebbers en leiders van het allerhoogste niveau voor het gerecht in Den Haag worden gebracht. Die taak is een nauwkeurige omschrijving van mijn mandaat als aanklager, en het is het wezenlijke doel van dit tribunaal. Het proces tegen deze specifieke aangeklaagde betekent een keerpunt voor deze instantie. Het is duidelijk dat het proces waaraan het hof vandaag begint, het belangrijkste is dat tot dusverre in dit tribunaal is gevoerd. Het zou wel eens het opmerkelijkste proces kunnen blijken dat deze instantie ooit zal voeren. Daarmee is het een proces dat onvermijdelijk de weg naar de beëindiging van het werk van dit tribunaal markeert, al is het nog lang niet zover.

Het proces markeert ook een omslag [...] want veel mensen die over vertrouwelijke informatie beschikken, hebben besloten dat het juist en beter voor hen is te getuigen en hun stempel te drukken op de geschiedenis van de mensheid om het tribunaal te helpen.

Ik erken dat met dit proces geschiedenis zal worden geschreven en we doen er goed aan ons werk in het licht van de geschiedenis te zien. [...]

Als uitstekend tacticus maar pover strateeg heeft Miloševic niets anders gedaan dan zijn eigen ambities nastreven, ten koste van onnoemelijk leed dat is toegebracht aan de mannen en vrouwen die zich tegen hem verzetten of die een bedreiging vormden voor zijn persoonlijke machtsstrategie. Want voor Miloševic, die hier wordt aangeklaagd, was alles instrumenteel aan zijn honger naar macht. Probeer niet om idealen te vinden achter de daden van de beschuldigde. Achter het geveinsde nationalisme en de verschrikkelijke etnische zuivering, achter de bombastische retoriek en de obsolete propagandataal bevindt zich wel degelijk het verlangen naar macht dat de drijfveer is van Slobodan Miloševic. De beschuldigde is niet bezield door persoonlijke overtuigingen, en zeker niet door patriottisme of eergevoel, ook niet door racisme of xenofobie, maar door het verlangen naar macht, naar persoonlijke macht.

In het proces [...] zal het tragische lot aan de orde komen van duizenden Kroatische, Bosnische en Albanese slachtoffers van Miloševic. Het is ondraaglijk te lezen welk leed deze ontelbare slachtoffers en overlevenden hebben doorgemaakt. Maar Miloševic heeft ook nog andere slachtoffers gemaakt.Ik denk aan de Serviërs, de Servische vluchtelingen van Kroatië, Bosnië en Kosovo, die misbruikt zijn door Miloševic, wier angst is aangewakkerd, versterkt en gemanipuleerd om de criminele plannen van Miloševic te dienen. Velen hebben hun leven verloren, de meesten zijn hun thuis en hun toekomst kwijtgeraakt. Deze mannen en vrouwen kunnen zonder meer gerekend worden tot de slachtoffers van Miloševic, evenals de burgers van de Federale Republiek Joegoslavië, die nu het leeggebloede land weer op moeten bouwen dat de beschuldigde heeft achtergelaten.

De geschiedenis van de desintegratie van het voormalige Joegoslavië en van de uit een ander tijdperk stammende veelvormige broedermoord die eruit voortkwam, is een gecompliceerd proces en zal niet door één instantie geschreven kunnen worden. Dit tribunaal zal er maar één hoofdstuk van schrijven, het meest bloedige, het meest droevige ook, het hoofdstuk van de individuele verantwoordelijkheid van degenen die ernstige schendingen hebben begaan van het internationale humanitaire recht.

Het is veeleer aan andere instanties om bij de beschuldigde een morele, historische of psychologische diagnose te stellen en om de sociale, economische en politieke dynamiek te analyseren die de grondslag vormde van de misdaden waarmee we ons gaan bezighouden. De kennelijk onvermijdelijke wisselwerking van angst en haat, de politieke manipulatie, de rampzalige invloed van bepaalde media, maar ook de heldenmoed van mensen die zich verzetten, van de oppositie, in het gehele voormalige Joegoslavië, het voortleven van de waardigheid, van de burgerzin, van de menselijkheid ten slotte, al deze mechanismen moeten worden onderzocht, geanalyseerd en verklaard. Want het is absoluut noodzakelijk gehoor te geven aan het verlangen van de slachtoffers naar waarheid, in de ruimste betekenis van het woord, en om het risico te verminderen op herhaling van een dergelijk scenario. [...]

Hier echter beogen, minder verstrekkend, de aanklagers de persoonlijke verantwoordelijkheid aan te tonen die Slobodan Miloševic draagt voor de misdaden die hem ten laste worden gelegd. Niet meer, maar zeker ook niet minder. Dat is de bijdrage van de rechtspraak, die we in alle nuchterheid en kalmte willen leveren, met in gedachten de woorden die Ivo Andric sprak op de joodse begraafplaats van Sarajevo: ,,Wil de mensheid zich menselijk mogen noemen, dan moet zij zich gezamenlijk teweerstellen tegen alle wereldwijde misdaden, daartegen een dam opwerpen en effectief iedereen afstraffen die mensen en volkeren heeft vermoord.''