Wetenschapper met een boodschap

Vandaag overleed Piet Kuiper, prof. dr. P C. Kuiper, 82 jaar oud. Hij was filosoof, psychiater en hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam.

Ik heb hem daar vanaf het begin gekend, want ik was hoofd van de polikliniek, en hij werd dus mijn baas en later mijn vriend. Hij kwam bij ons in het begin van de zestiger jaren, vlak voor de revolutie. Maar zijn komst aan de kliniek betekende al een revolutie. Hij was de opvolger van Van der Horst, een klassieke psychiater, dat wil zeggen een psychiater wiens eerste en vrijwel ook enige doel was diagnoses te stellen. Kuiper was in dat soort psychiatrie niet geïnteresseerd, hij was psychoanalyticus, dat wil zeggen, hij wilde begrijpen hoe patiënten zo gek geworden waren als zij waren. En volgens de psychoanalyse was het voldoende om mensen te begrijpen om ze ook te genezen.

Dat is een te optimistische visie gebleken, maar voor de patiënten betekende het in ieder geval dat er met ze gepraat en naar ze geluisterd werd, en voor de assistenten, de psychiaters in opleiding, betekende het de overgang van het botaniseren in diagnoses naar het ontdekken van de wereld waarin hun patiënten leefden.

Kuipers komst betekende de humanisering van de psychiatrie en de introductie van psychotherapie in de geneeskunde. Daaraan heeft vooral ook bijgedragen zijn boek Neurosenleer, waarvan vele herdrukken verschenen, en dat generaties medische studenten gevoelig heeft gemaakt voor het psychisch lijden van gewone mensen.

Ook voor mijn persoonlijke werk is hij belangrijk geweest, hij heeft mij geadviseerd een afspraakspreekuur in te voeren op de polikliniek, ter vervanging van het inloopspreekuur, dat lange wachttijden veroorzaakte. Dat heeft de polikliniek grondig veranderd. Wij gaven toen aan iedereen een kwartier per bezoek, waardoor voor de bezoekers en de dokters een veel vruchtbaarder en diepgaander contact ontstond.

Een tweede boek dat hem grote bekendheid bracht was Ver heen, de beschrijving van zijn melancholische depressie, waarvoor hij maanden moest worden opgenomen en waaruit hij, door de wrange ironie van de ontwikkeling van het vak, gered werd door de anti-depressiva. Die depressies hebben zich een aantal malen herhaald en na ieder herstel leefde Piet weer even bevlogen door, vooral ook schilderend, waarmee hij naar mijn vaste overtuiging meer succes had gehad, als hij niet van te voren als hobbyist was gedoodverfd.

Maar leven met recidiverende depressies is een vreselijk lijden, en dat heeft zijn laatste levensjaren heel zwaar gemaakt, eigenlijk alleen nog te dragen door de niet aflatende zorg van zijn vrouw Noortje.

Zoals Kuiper zelf altijd zei, hij was geen vernieuwend wetenschapper, maar hij droeg een boodschap uit. Dat deed hij met verve, hij was een zeer emotionele man, die alles wat hij deed met grote inzet en met gevoel voor dramatiek bracht, wat hem een gehoor verschafte niet alleen in Nederland, maar in heel Europa.

De ontwikkelingen in de hedendaagse psychiatrie geven weinig ruimte aan Kuipers opvattingen. Maar ook deze psychiatrie zou rijker zijn als zij meer mensen had met de inzet, de bevlogenheid en de artistieke begaafdheid van Piet Kuiper.

A van Dantzig is oud-hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam en vrijgevestigd psychiater.

Gerectificeerd

Kuiper

De necrologie van prof. P.C. Kuiper, Wetenschapper met een boodschap, (12 februari, pagina 2) vermeldt 1920 als diens geboortejaar. Hij werd geboren in 1919.