Klaas de Vries in een sleutelrol

Dankzij de min of meer voorspelbare, maar toch nog vroeg gekomen botsing tussen Pim Fortuyn en voorzitter Jan Nagels bestuur van Leefbaar Nederland was de Joint Strike Fighter het afgelopen weekeinde op slag weer even uit de media verdwenen. Maar het kabinetsbesluit van vrijdag om in de ontwikkeling van de JSF te gaan deelnemen, en dat Amerikaanse vliegtuig dus over een paar jaar ook te bestellen, komt snel terug op de agenda. De Tweede Kamer moet er immers voor eind maart over oordelen en het kabinetsbesluit goedkeuren of afkeuren.

Dat wordt dus goedkeuren, want VVD en het CDA steunen het besluit en ook de PvdA-fractie zal er, vlak voor de Tweede-Kamerverkiezingen, mee instemmen, zij het wellicht pruttelend. Je kunt je althans niet voorstellen dat de grootste regeringsfractie scheidend premier Kok en alle PvdA-ministers, minus Jan Pronk (die van zijn blijvende bezwaar aantekening schijnt te hebben laten maken), nog van een koude kermis zou willen laten thuiskomen.

Voorzichtige mensen als Kok en fractieleider Melkert zullen er vooraf zoveel mogelijk op hebben toegezien dat zo'n risico, namelijk: de PvdA als eerste slachtoffer van de JSF, dadelijk niet intreedt. Het heeft er veel van dat minister Klaas de Vries (Binnenlandse Zaken), een man die in de jaren zeventig als Kamerlid actief was toen het ging om de vervanging van de Starfighter, op dit stuk een sleutelrol heeft gespeeld. Als we mogen afgaan op de lekkages uit het kabinet nam hij aanvankelijk een kritische positie in jegens de JSF, en jegens de industriële voordelen die de offerte van Lockheed Martin zou meebrengen. De Vries, wiens partij destijds de jaren zeventig was ingegaan met een pleidooi voor afschaffing van de luchtmacht (in haar nota Doelmatig Defensiebeleid) slaagde er in 1975 zelf net niet in om voor de Starfighter een goedkopere vervanger dan de F-16 besteld te krijgen. De toenmalige minister Vredeling (Defensie, ook PvdA) had daartoe zelfs in het kabinet-Den Uyl al een later ingetrokken voorstel gedaan.

Premier Kok, destijds als FNV-voorzitter geporteerd voor de F-16, zij het vooral wegens de bijbehorende economische compensatieprogramma's (Fokker!), zal zich in de afgelopen weken de dossierkennis en de politieke vaardigheid van dat toenmalige Kamerlid De Vries hebben herinnerd. Dat deze De Vries ruim een kwart eeuw later uiteindelijk vorige week zonder voorbehoud akkoord ging met het JSF-besluit heeft voor Kok en een aantal andere PvdA-ministers stellig wat uitgemaakt, voor Melkert vermoedelijk ook. Dit temeer omdat het huidige kabinet op relevante ministeries Defensie, Buitenlandse Zaken en Economische Zaken VVD-ministers heeft en op Defensie het eigenlijke werk op dit gebied bovendien door VVD-staatssecretaris Van Hoof wordt gedaan.

Dat het PvdA-interne management van de kwestie flink wat tijd vergde blijkt alleen al daaruit dat uit Melkerts fractie tot kortgeleden nog heel kritische geluiden opklonken. Zoals: wij zijn er niet om Amerikaanse wapenfabrikanten aan winst te helpen. En: wij krijgen veel te weinig tijd om ons in de zaak te verdiepen en er is te weinig goede informatie. De luchtmacht en de nationale industrie (het luchtvaartcluster) waren partijdig, zij hebben althans van het begin af aan een voorkeur voor de JSF gehad, laten we liever een Europees toestel nemen. Of: laten we nog niet beslissen over de F-16-vervanging en zonodig de vervanger over een paar jaar ,,van de plank'' kopen.

Bij dergelijke vragen, sommige kwamen ook van D66, zijn makkelijk tegenvragen te stellen. Bijvoorbeeld: de F-16 is in 2010 aan vervanging toe, zijn er over een paar jaar dan alternatieve toestellen op de markt of in een gepast stadium van ontwikkeling? Antwoord: nee. Is er alsdan wèl duidelijkheid aangaande de eventuele toekomstige rol van onbemande vliegtuigen (`drones')? Antwoord: nee. Europees toestel? Wat is dat, de puur Franse Rafale, die nu als Europees werd gepresenteerd, of de ook al `uitontwikkelde' Brits-Duits-Italiaanse Tyfoon? En: valt het de traditioneel Atlantische luchtmacht te verwijten dat zij het militair beste toestel tegen de beste prijs wilde? En: is het vreemd dat het industriële luchtvaartcluster, na het einde van Fokker gevormd en juist van een aanloopsubsidie voorzien om zoveel mogelijk knowhow in Nederland te bewaren, een voorkeur heeft voor het technologisch in beginsel interessantere JSF-project? Nee toch? Weinig tijd voor de Kamer? Ja, als ze wil meeregeren, anders zijn een paar weken genoeg voor een parlementair oordeel.

Sinds het nu bekende JSF-besluit zich begon af te tekenen laten, als te doen gebruikelijk, gepensioneerde opperofficieren zich in de publiciteit horen met waarschuwingen. Namelijk dat de ,,miljardenklapper'' die de luchtmacht nu maakt straks wel eens ten koste zou kunnen gaan van investeringen in de landmacht. Voor die vrees bestaan goede redenen. Meer nog: zij raken aan een probleem dat Nederland kent sinds het NAVO-lid is en dat steeds klemmender wordt. Namelijk dat er politiek en budgettair beredeneerde keuzes moeten worden gemaakt over de opzet en de omvang van de Nederlandse krijgsmacht en haar samenstellende delen. De Defensienota 2000, waarmee minister De Grave najaar 1999 kwam, was vooral een antwoord op de vraag hoe, na alle ingrijpende bezuinigingen eerder in de jaren negentig, de vrij lukraak opgelegde besnoeiingen van vier keer 375 miljoen gulden structureel per jaar van het regeerakkoord-1998 gevonden konden worden. Dat lukte door de traditionele kaasschaaf ponds-pondsgewijs langs de krijgsmachtdelen te halen en zó op de investeringen te knijpen dat voor de volgende planperiode (de tweede helft van dit decennium) al een zogenoemde `boeggolf' dreigt. Dat was geen nieuws. Bijna alle naoorlogse defensienota's riepen de kaasschaaf te hulp om budgettaire problemen te verhelpen. Regering en Tweede Kamer hebben daaraan zelden of nooit een analyse vooraf laten gaan van wat zij op lange termijn met de krijgsmacht, en met de krijgsmachtdelen, willen. Anders gezegd: de stand van de knip beslist veelal en echte keuzes ook in het grensgebied van economie en veiligheid heeft de `politiek' hier nooit willen maken. Als de rekeningen straks binnenkomen, maken we een nieuwe defensienota. Voorshands wint de luchtmacht met de JSF weer eens een slag.