Duitse overwinning is relatief

De `blauwe brief' is er niet gekomen, maar de zorgen voor bondskanselier Schröder zijn nog niet voorbij. Het Duitse tekort wordt deels veroorzaakt door de deelstaten, waaronder het Beieren van kandidaat-kanselier Stoiber.

De `blauwe brief' voor Duitsland komt er niet. Dat is winst voor bondskanselier Gerhard Schröder (SPD). Hij duldde op dit punt geen inmenging van Brusselse bureaucraten in Duitse aangelegenheden en verordonneerde de frontale aanval, naar verluidt, dwars tegen de adviezen van zijn ministers Eichel (Financiën) en Fischer (Buitenlandse Zaken) in. Toch is zijn overwinning maar relatief.

Het gezichtsverlies is ook zonder formele verzending van de brief een feit. De Europese Commissie heeft met de aanbeveling Duitsland in het kader van het Groei- en Stabiliteitspact te berispen dagenlange publieke schermutselingen losgewoeld. Iedereen weet nu dat er met de Duitse overheidsfinanciën na drie jaar roodgroen-beleid iets niet in de haak is. Brief of geen brief.

Dat maakt de start van de verkiezingscampagne er voor Schröder niet gemakkelijker op en is koren op de molen van uitdager Edmund Stoiber, kanselierskandidaat voor de christen-democraten in de bondsdagverkiezingen dit najaar.

Om aan de vermaledijde berisping te ontkomen heeft Schröders minister van financiën, Hans Eichel, bovendien twee toezeggingen gedaan die greep van de Unie op Duitsland alleen maar versterken. Duitsland heeft zich opnieuw gecommitteerd aan begrotingsevenwicht in 2004, en niet, zoals Eichel eigenlijk wilde pas in 2006. Dat maakt de speelruimte er voor Schröder niet groter op.

Onduidelijk is ook hoe Duitsland denkt dat doel te bereiken. Nog niet zo lang geleden liet Eichel doorschemeren dat begrotingsevenwicht alleen haalbaar is als de economie harder zal groeien dan tot nu toe is voorzien. De regering gaat voor 2003 en 2004 uit van een groei van 2,25 procent. Vorig jaar bleef de teller steken op 0,6 procent. Een hogere groeivoet kan Duitsland op langere termijn alleen bereiken, zeggen specialisten, als de starre arbeidsmarkt grondig wordt hervormd. Met 4,3 miljoen werklozen is duidelijk dat de regering-Schröder ook op dat punt weinig vooruitgang heeft geboekt. Nog een open doel voor Stoiber.

In ruil voor het uitblijven van de blauwe brief moest Eichel ook plechtig beloven dat Duitsland de overheidsuitgaven op alle niveaus – bond, deelstaat, gemeente – zal beteugelen. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. In het Duitse federale stelsel beschikt de minister van Financiën van de bondsregering niet over machtsmiddelen om de deelstaatministers tot de orde te roepen. Eichel kan per interne post geen blauwe brieven versturen. Al twee keer probeerde Eichel tevergeefs om ook de deelstaten tot bezuinigingen te dwingen.

Van het totale Duitse tekort van 55 miljard euro kwam de helft vorig jaar voor rekening van de zestien deelstaten. Hadden de Länder in 2000 nog een gezamenlijk tekort van 9,8 miljard euro, in 2001 liep dat tekort op tot 27,6 miljard. Het tekort van Eichels federale begroting steeg in die periode slechts van 24,1 miljard tot 27,6 miljard.

Vrijwel alle deelstaten hebben aan die groei bijgedragen. Ook het brave Beieren van minister-president Edmund Stoiber behoort sinds kort tot de zondaars. Had Beieren in 2000 nog een overschot van 939 miljoen euro, vorig jaar noteerde de begroting van München een tekort van 881 miljoen. In Beieren zal men er zich op beroepen dat dat maar kruimels zijn in vergelijking met het tekort van 6,7 miljard van SPD-deelstaat Noordrijn-Westfalen.

De deelstaten worden intussen niet moe erop te wijzen dat het voor hun veel moeilijker is om de begroting in evenwicht te krijgen dan voor Eichel. Zij zitten opgezadeld met vaste kosten als salarissen. De minister-presidenten van christen-democratische signatuur betichten Eichel bovendien van vals spel: hij zou lasten van het federale niveau naar de deelstaten hebben overgeleverd.

Bovendien, klagen ze, heeft Eichel's belastingherziening ertoe geleid dat de deelstaten minder inkomsten hebben. Zo schrapte Eichel de vermogensaanwasbelasting voor ondernemingen bij de verkoop van deelnemingen. Maar een deel van die belasting kwam direct aan de deelstaten ten goede. In sommige deelstaten is de financiële nood al zo hoog dat bibliotheken en zwembaden met sluiting worden bedreigd.

Hoe Eichel de deelstaten een `Europese' koers wil laten varen moet de komende tijd blijken. Vooralsnog is onduidelijk hoe een Duits stabiliteitspact eruit moet zien.

Gerectificeerd

Duitse schuld

In de graphic bij het artikel Duitse overwinning is relatief (12 februari, pagina 19) is de schuld van de deelstaten in miljarden in plaats van miljoenen euro's weergeven.