`Toen heeft Pim wel een traan gelaten'

Na het gedwongen vertrek van stemmentrekker Fortuyn blijft Leefbaar Nederland vertwijfeld achter. Henk Westbroek: ,,Dit overleeft de partij niet''. Vice-voorzitter Schnetz: ,,We redden het''.

Wat moet het hoofdbestuur besluiten? Districtscoördinatoren, kandidaten en leden bestookten Jan Nagel zaterdag met stemadvies per e-mail. WEG MET FORTUYN! ,,Ik ben kwaad en verdrietig'', schrijft Jan Jetten, van het district Den Bosch, ,,Maar ik vertrouw op Jan, onze geniale schelm. Officier van justitie en kandidaat Kamerlid Fred Teeven zegt: ,,Als het bestuur hem handhaaft, ben ik niet meer in de race.'' Bijzonder hoogleraar interculturele communicatie Pinto is voorlopig medestander van Fortuyn. ,,Het zou mij niet verbazen als het bestuur Pim gewoon houdt. Ik hoop van harte dat dat lukt.'' Als het drama is voltrokken, zegt hij toch `blij' te zijn met de afloop. Hij ziet zichzelf als opvolger.

Zaterdagavond om zeven uur zit het hoofdbestuur van Leefbaar Nederland in vergadering in de bovenwoning van campagneleider Kay van de Linde. Acht van de negen leden zijn aanwezig. Willem van Kooten verblijft in Portugal. Vice-voorzitter Broos Schnetz is teruggekeerd van zijn wintersportvakantie in Frankrijk. Bij aankomst op Schiphol heeft zijn vriend Henk Westbroek hem de cruciale passages uit het Volkskrant-interview met Fortuyn voorgelezen. ,,Hij eruit of ik eruit'', is Schnetz' commentaar.

Om kwart over zeven heeft Fortuyn zich bij het gezelschap gevoegd. Bij de opnames die middag van het programma Business Class in Noordwijk aan Zee heeft hij nog op geamuseerde, docerende toon gezegd dat `de soep niet zo heet wordt gegeten als die wordt opgediend'. ,,Met dat idee kwam hij ook binnen'', zegt een van de aanwezige bestuursleden off the record. ,,Hij was té rustig.'' Niemand zei iets, de sfeer was gespannen. ,,Daar schrok hij van. Hij heeft de reactie van het bestuur volkomen verkeerd ingeschat.''

Voorzitter Jan Nagel vraagt Fortuyn om een verklaring. Die is vrij summier. ,,We moeten het `down' spelen'', vindt de lijsttrekker. De commotie typeert hij nu met een ander gezegde: als een storm in een glas water. Hij staat nog steeds achter het interview.

Schnetz, die direct naast de voorzitter zit, mag als eerste commentaar geven. Hij zet stevig in. ,,Wij kunnen niet met een lijsttrekker door een deur die niet uitvoert wat het bestuur wil, wat het congres wil en wat in het programma staat. Als je dagelijks afspraken maakt in de warroom van het kantoor, dan ga ik er niet vanuit dat hij op de solotoer gaat.'' Ook anderen zeggen dat de afspraken waren `dichtgetimmerd'.

In het interview zei Fortuyn `zich maar eens niet meer zoveel aan te trekken' van het congres. Dat bepaalde bij de verkiezing van de lijsttrekker eind vorig jaar dat het quotum van 10.000 asielzoekers per jaar uit het verkiezingsprogramma zou worden geschrapt. Dat, zegt Fortuyn terwijl het gebabbel van 32 journalisten en cameramannen voor de buitendeur aanzwelt, had ik beter niet kunnen zeggen.

Het Volkskrant-verhaal dat steeds als Pagina 13 wordt aangeduid, is minutieus voorbereid, zo blijkt tijdens de vergadering. Jan Nagel vond het eigenlijk te vroeg voor een dagbladinterview en Kay van de Linde had het verzoek boven op de stapel aanvragen gegooid. Maar hoofdredacteur Pieter Broertjes bemoeide zich ermee en het bestuur raakte ervan overtuigd dat de Volkskrant als platform kon dienen om Leefbaar Nederland uit de rechtse hoek te krijgen. Om te laten zien dat Pim Fortuyn meer isssues had dan minderheden.

Het gesprek was daarom juist gegaan over bestuurlijke vernieuwing en het falen van Paars. Artikel 1 en de islam waren volgens Fortuyn een zijweg. Bestuurslid Hylke ten Cate: ,,Hij kwam thuis als een racist, terwijl de opzet juist was die kwalificatie te ontzenuwen.'' Een ander bestuurslid: ,,Artikel 1 is een obsessie voor hem. Hij is met angst voor discriminatie opgegroeid als homo in een braaf katholiek milieu. De angst is misschien weg, maar de frustratie daarover en zijn structurele eenzaamheid overheersen zijn gedachtegoed. Dat is mij zaterdagavond duidelijk geworden.''

Ook Nagel reageert fel op de toelichting van Fortuyn. Hij belt Willem van Kooten, die zegt ,,hoogst ongelukkig'' te zijn. Zij krijgen bijval van nog twee leden. De overige vier leden die iets later reageren, zijn milder en stellen eerst vragen: Is de lijsttrekker bereid afstand te nemen van zijn uitspraken? Waarom maakt hij een one-issue-partij van Leefbaar Nederland? ,,Uit hoffelijkheid'', oordeelt een van hen.

Kay van de Linde – die zelf aanwezig was bij het interview – zoekt naarstig naar een oplossing.De uitspraken van Fortuyn waren misschien hier en daar kort door de bocht geweest, maar zeker niet nieuw. ,,Niet nieuw voor Fortuyn de columnist, wel voor Fortuyn de lijsttrekker'', vindt een bestuurslid. ,,Dat had Kay moeten weten.'' ,,We zijn zeer tevreden over de inzet van Kay'', zegt Jan Nagel. ,,Ik heb diepe bewondering voor hem.''

Het is bijna negen uur als Fortuyn zich realiseert hoe uitzichtloos zijn positie is. Met luide stem spreekt nog een keer de vergadering toe. ,,Met zoveel pathos'', zegt een van de aanwezigen. ,,Alsof hij voor het congres stond.''

Fortuyn besluit het bestuur even alleen te laten en trekt zich terug in een achterkamer van `het studentenhuis'. In de huiskamer staat de televisie aan. Zodra Ferry Mingele – die al uren tussen de coniferen in de voortuin staat te wachten – in beeld komt, stapt Jan Nagel naar buiten, recht in de uitzending van NOVA. ,,Nederland is niet vol'', zegt hij. ,,Artikel 1 moet niet worden afgeschaft.''

Boven is Fortuyn weer teruggekeerd uit de achterkamer. ,,Op deze manier kunnen we niet samen verder'', concludeert Nagel. ,,Dat is onmogelijk geworden op basis van dit soort uitspraken. Geen van ons kan deze ideeën thuis verdedigen.'' Dit is het afscheid. ,,Een heel emotioneel moment'', zegt een bestuurslid na afloop. ,,Toen heeft Pim wel een traan gelaten.'' Om tien over elf verlaat hij het pand. Stoppels op zijn kin, sleutels in zijn hand. Een tikje instabiel, hij heeft maar een paar glazen wijn op.

De volgende ochtend zitten Henk Westbroek en Broos Schnetz bij Westbroek thuis in Utrecht voor de televisie. Twee bruine ganzen tikken tegen het raam. Jan Nagel licht bij Buitenhof de overwegingen van het bestuur toe. Westbroek: ,,Hij is goehoed Jan. Fortuyn heeft hierom gevraagd. Maar wat nu?'' Schnetz: ,,We zijn begonnen zonder Pim Fortuyn.'' Westbroek: ,,Dit overleeft de partij niet.'' Schnetz: ,,We redden het zonder hem.''