Een sierlijke middeleeuwse beeldsnijder

Bij een middeleeuwse kunstenaar over wie verder zo goed als niets bekend is, mag ieder brokje nieuwe informatie op enthousiasme rekenen. Zo bracht archiefonderzoek ter gelegenheid van de tentoonstelling over de beeldsnijder Dries Holthuys uit Kleef aan het licht waar in die stad zich het huis heeft bevonden van zijn vader, dat van zijn zoon en dat van de schoonvader van die zoon. Prachtige vondsten, maar over de woonstee van Dries zelf, laat staan over zijn persoon en werk, maken ze niets duidelijker.

Tussen de befaamde beeldsnijders die omstreeks 1500 werkten in het Nederrijngebied, heeft Holthuys lang een bescheiden plaats ingenomen. Slechts éénmaal is in een document sprake van een beeldhouwwerk. In 1496 blijkt hij een Mariabeeld te hebben geleverd voor de kerk van Sint-Victor in Kalkar. Pas de laatste jaren hebben specialisten een oeuvre van ongeveer zestig werken gedefinieerd, waarvan het grootste deel nu voor het eerst bijeen is gebracht in een tentoonstelling.

Holthuys laat zich in zo'n vijftig sculpturen en beeldengroepen kennen als een kunstenaar die middeleeuws aandoende elegantie en een grote precisie in de weergave van details, paart aan een aandacht voor anatomie, beweging en plasticiteit die eerder aansluit bij de vormentaal van de renaissance. Zijn aartsengel Michael bijvoorbeeld, is een geharnaste ridder die in een bevallige pose zijn zwaard opheft om de duivel, een afzichtelijke draak, te verslaan. De brullende kop van het monster, die zich in doodsstrijd aan Michaels been vastklampt, contrasteert met het sereen glimlachende gezicht van de heilige. Op zulke tegenstellingen lijkt Holthuys het patent te hebben. Zijn vrouwelijke heiligen zijn de sierlijkheid zelve. Maar de Romeinse keizer die Catharina van Alexandrië vergeefs de marteldood wilde laten sterven, en daarom als verslagene aan haar voeten ligt, heeft een vertwijfeld, expressief gelaat.

Uniek voor de laatmiddeleeuwse sculptuur in het Nederrijngebied, is een bijna levensgrote groep van de heilige Joris die de draak verslaat. De uitbeelding van dieren was kennelijk niet Holthuys' sterkste punt, want de koene ridder berijdt een soort draaimolenpaard dat meer op een ezel lijkt.

De expositie is het resultaat van onderzoek volgens een van de meest traditionele kunsthistorische methoden: bij gebrek aan documenten of signaturen, hebben experts door stilistische vergelijking het nog bestaande oeuvre gepoogd te reconstrueren. Dat kan geen gemakkelijk opgave zijn geweest, en de argumenten worden in de tentoonstelling niet altijd even duidelijk toegelicht. De Madonna uit Kalkar, het enige gedocumenteerde werk van Holthuys, is in de expositie alleen op een foto vertegenwoordigd. Het is bovendien van zandsteen gemaakt, anders dan bijna alle geëxposeerde werken, die uit hout zijn gesneden.

Toch is duidelijk sprake van een samenhangende groep beelden, alleen al omdat Dries zich lijkt te hebben beperkt tot een klein aantal thema's. Reeksen voorstellingen van staande heiligen, van Maria-met-kind, of van Sint-Anna-te-drieën – de heilige Anna met haar dochter Maria op schoot, die op haar beurt het Christuskind draagt – laten zien hoe de kunstenaar steeds voor vergelijkbare composities koos. Details, zoals een weggeslagen mantel waaronder een beurs of rozenkrans tevoorschijn komt, of een voet gestoken in een onmenselijk spits toelopende sandaal die onder de zoom van een gewaad uitsteekt, komen in verschillende werken op precies eendere wijze terug. Zulke niet altijd even originele herhalingen, zouden er op kunnen duiden dat Holthuys voorbeelden maakte van composities en motieven, die door zijn atelier werden nagevolgd. Daarmee draait deze mooie expositie noodgedwongen heen om de kunstenaarspersoonlijkheid van de meester – net zoals de teruggevonden zestiende-eeuwse documenten, die inlichten over zijn halve familie, maar niet over Dries Holthuys zelf.

Tentoonstelling: Dries Holthuys; een middeleeuws kunstenaar uit Kleef. Museum Kurhaus Kleve (Tiergartenstrasse 41, Kleve). T/m 14/4, geopend di-za van 11-17, zo 10-17 uur. Inl.: 0049-2821-75010. www.museumkurhaus.de.