De opiniepeiling regeert in Den Haag... maar de foutenmarge regeert ook... en te verdienen valt er altijd wat in de politiek

,,In de opiniepeilingen zal Leefbaar Nederland waarschijnlijk tot maart 2002 op zo'n twee à drie zetels blijven staan. We doen niet mee in de parlementaire publiciteit en moeten het van de na de gemeenteraadsverkiezingen te starten campagne hebben.'' Aldus Leefbaar Nederland-voorzitter Jan Nagel in zijn eind oktober vorig jaar onder de titel `Boven het maaiveld' verschenen memoires.

Het is iets anders gelopen. Tot zaterdagochtend gaven de peilingen geen twee à drie zetels aan voor Nederlands jongste partij, maar 22 zetels. Wat het effect van alle commotie van het afgelopen weekeinde voor effect zal hebben moet vanzelfsprekend nog blijken. Maar de afgelopen maanden maakte Leefbaar Nederland zowel in de peilingen van Interview-NSS als in die van het Nipo in elk geval een gestage opmars. Niet eerder was een debutant in de politiek een paar maanden voor de verkiezingen zo populair.

Maar wat zeggen die peilingen nu eigenlijk? Het standaardantwoord van de politicus die er niet goed voor staat in de polls is dat de enige echte peiling de verkiezingsdag zelf is. Wat moet je anders om de moed erin te houden? Want zo relativerend politici naar buiten toe doen over peilingen, zo gespitst zijn ze binnenshuis op de resultaten van het verkiezingsonderzoek dat permanent wordt gehouden. Niet voor niets hebben nagenoeg alle partijen een abonnement op dergelijk opinie-onderzoek.

En natuurlijk gedraagt men zich er ook naar. Zie de paniek bij PvdA en VVD over het verschijnsel Fortuyn. Maar ook de pikorde in het dagelijkse politieke bedrijf wordt voor een belangrijk deel bepaald door de virtuele werkelijkheid van de opiniepeilingen. Tegenover D66 kunnen de paarse `vrienden' VVD en PvdA zich al lange tijd een denigrerende houding permitteren in de wetenschap dat de partij in de peilingen op een halvering staat. Het tegenovergestelde overkwam GroenLinks. De partij werd zeker totdat zij met zichzelf in de knoop raakte over de gevolgen van 11 september, aanzienlijk serieuzer genomen dan de echte omvang zou rechtvaardigen alleen omdat de peilingen een flinke winst voorzagen. Zo is het dus de peiling die in Den Haag echt regeert.

Maar hoe betrouwbaar zijn die metingen onder de kiezers nu werkelijk? De onderzoeksbureaus zelf houden het op een foutenmarge van anderhalf tot drie procent. Toch kwamen Interview-NSS en Nipo enkele weken geleden aan de vooravond van de algemene ledenvergadering van de VVD met totaal verschillende uitkomsten voor die partij. Terwijl het Nipo een licht verlies van twee zetels voorspelde, voorzag Interview-NSS een desastreuze teruggang van negen zetels. Een verschil dat niet verklaard kon worden uit de foutenmarge. Het `telmoment' speelde volgens beide onderzoeksbureaus een rol. De voor de VVD veel ongunstiger peiling van Interview was een week actueler. Bovendien verschilt de onderzoeksgroep. Nipo zit met hoofdzakelijk vaste respondenten, kortom beroepsantwoorders; bij Interview wisselt de onderzoekspopulatie wekelijks. Dat het bij Interview geen eenmalige teruggang was voor de VVD laten de latere peilingen zien. De afgelopen twee peilingen bleef de VVD op een verlies van tien zetels staan. Het Nipo zou pas vanavond weer met een peiling komen.

Betrouwbaar of niet, het voorspellen van verkiezingen is inmiddels big `fun' geworden. Sinds kort kunnen lezers van de Volkskrant door middel van de politieke aandelenmarkt speculeren op de verkiezingsuitslag. Met een minimale inleg van tien euro en maximaal duizend euro kan gespeculeerd worden op de uitslag van de verkiezingen van 15 mei aanstaande. ,,U hoeft geen verstand te hebben van beleggen om te laten zien dat u wél verstand heeft van politiek'', aldus de toelichting op dit speeltje, waarvoor de krant samenwerkt met de universiteit van Iowa (zo'n U-bocht constructie is altijd goed als de wet op de kansspelbelasting in stelling mocht worden gebracht) en de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Alsof het een echte beurs betreft kan worden gehandeld in zogeheten futures of termijncontracten. Het geld wordt ingezet op toekomstige gebeurtenissen. Vooralsnog kan gespeculeerd worden aan de hand van twee vragen: wat wordt de uitslag van de verkiezingen en wie wordt er premier?

De politieke aandelenmarkt kent inmiddels 1900 deelnemers. Uit het aan- en verkoopgedrag blijkt dat de politieke couponknippers de kans dat PvdA-lijsttrekker Melkert premier wordt het grootst achten. De koers van zijn aandeel steeg van krap 50 eurocent naar bijna 60 eurocent, aldus het politieke beursoverzicht.

Meer lol zit er vanzelfsprekend in de risicoaandelen. Inderdaad, Pim Fortunn dus. Afgelopen vrijdag kostte een aandeel Leefbaar Nederland nog twaalf eurocent. Maar na alle toestanden van het weekeinde schommelde de waarde van het aandeel gisteren tussen de zes en zeven cent. De run op de beurs was in verband met de ontwikkelingen bij Leefbaar Nederland zelfs zo groot dat de computer enkele uren uit de lucht was.

Volgens de organisatoren is de politieke aandelenmarkt niet alleen een spelletje maar ook een graadmeter voor de politieke verhoudingen. ,,Omdat deelnemers met hun portemonnee laten zien wat ze werkelijk verwachten, blijken de markten uitstekende voorspellers'', aldus de toelichting. Dat is wel erg pretentieus stelden Harm Hartman en Reinier Heutink van Interview-NSS in dezelfde Volkskrant. Want hoe wordt het gedrag van de beleggers in belangrijke mate bepaald? Door de informatie uit de peilingen. En zo is de beurs geen graadmeter, maar een weerspiegeling van de peilingen.

Een goede graadmeter voor het heersende politieke klimaat is de aandelenmarkt overigens wel. Met inhoud heeft het helemaal niets meer te maken.

De Tweede Kamer is tot 25 februari met reces. Het geeft de politieke kopstukken volop de tijd het land in te trekken met het oog op de komende gemeenteraadsverkiezingen. Het CDA start zijn campagne morgenavond in Goes, PvdA-lijsttrekker Melkert gaat woensdagavond in Nijmegen in debat met zijn GroenLinks-collega Rosenmöller en de PvdA begint de campagne vrijdag in Arnhem. De VVD opent de campagne aanstaande zaterdag in Rotterdam.