`Artikel 1? Hij weet niet waar hij het over heeft'

Pim Fortuyn kent artikel 1 uit de Gondwet niet, zegt A. Soeteman, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit. ,,Vervolging wegens discriminatie is in het wetboek van strafrecht vastgelegd.''

Afschaffing van artikel 1 uit de Grondwet, zoals Pim Fortuyn afgelopen weekeinde bepleitte, biedt geen enkele ruimte om strafrechtelijke vervolging na discriminerende uitlatingen te voorkomen. Vervolging wegens discriminatie is niet in de Grondwet vastgelegd, maar in het wetboek van strafrecht, aldus hoogleraar rechtsfilosofie, A. Soeteman aan de Vrije Universiteit.

,,Fortuyn weet niet waar hij het over heeft als hij afschaffing van artikel 1 bepleit'', aldus Soeteman. ,,Dat artikel regelt gelijke behandeling en rechtspositie van de burger versus de overheid. Als Fortuyn gevrijwaard wil zijn van strafrechtelijke vervolging, had hij afschaffing van de betrokken artikelen in het wetboek van strafrecht moeten bepleiten.''

De praktijk wijst volgens Soeteman uit dat Fortuyn ook binnen de kaders van het huidige vervolgingsbeleid grote ruimte heeft om controversiële uitspraken te doen. ,,Hij noemt de islamitische cultuur een onwaardige cultuur, maar dat maakt hem nog niet meteen strafbaar. Fortuyn is een idioot en zo'n uitspraak is beledigend en beneden alle peil. Maar de vrijheid van meningsuiting is in onze rechtsorde óók een groot goed. Bovendien hebben de Italiaanse premier Berlusconi en de Nederlandse rechtsfilosoof Paul Cliteur soortgelijke uitlatingen gedaan. Het heeft niet altijd zin om dan meteen naar het wapen van het strafrecht te grijpen. Dergelijke uitlatingen zijn ook met een publieke respons te pareren.''

De anti-discriminatiebepalingen uit het strafrecht moeten volgens Soeteman ook niet al te gauw worden gebruikt om iemand publiekelijk de mond te snoeren. ,,Die bepalingen zijn bedoeld om individuen te beschermen als hen deelname aan het publieke leven wordt ontnomen op grond van ras of sekse. Dat is strafrechtelijk verboden. Hetzelfde geldt voor uitlatingen die oproepen tot geweld tegen personen of groeperingen.''

Strafrechtelijke vervolging wegens discriminatie is geregeld in het Wetboek van Strafvordering en in de Richtlijn Discriminatiezaken van justitie, bevestigt ook een woordvoerder van het college van procureurs-generaal. ,,Het schrappen van artikel 1 doet niets af aan de rechtsgrond van vervolging, zeker in combinatie met internationale verdragen die Nederland op dit gebied ondertekend heeft.'' Toch worstelt justitie regelmatig met de praktische uitvoerbaarheid van vervolging wegens discriminatie, getuige eerdere pogingen om politici uit extreemrechtse hoek te vervolgen en recent imams, die zich discriminerend uitlieten over homoseksuelen.

Soeteman was in 1998 promotor van een proefschrift, geschreven door de docent rechtsfilosofie T. Rosier, ook verbonden aan de VU. Dat ging over de verschillen tussen de Europese en de Amerikaanse rechtspraak in het spanningsveld tussen vrijheid van meningsuiting en discriminatie. ,,In Amerika hecht men in dat spanningsveld meer waarde aan vrijheid van meningsuiting dan in Europa gebruikelijk is. Sprekend voorbeeld is de affaire van een geplande demonstratie door neo-nazi's in een voorstad van Chicago. Dat was een stad met een grote joodse gemeenschap die gepaard zou gaan met nazi-symbolen en hakenkruisen. De burgemeester van dat stadje verbood de demonstratie omdat het beledigend zou zijn voor die joodse gemeenschap. De rechter draaide dat besluit terug en honoreerde de prioriteit van de vrijheid van meningsuiting. Dat is in Nederland of elders in Europa niet zo goed voorstelbaar.''

Soeteman heeft geen sluitende verklaring voor het verschil in de Amerikaanse en Europese cultuur als het gaat om het belang van vrijheid van meningsuiting. ,,Het wantrouwen van Amerikaanse burgers versus de overheid is groter dan hier. Ook de McCarthy-periode heeft op dat gebied geleid tot een sterke libertaire stroming op dat punt. In Europa is bijvoorbeeld het verspreiden van de zogeheten Auschwitz-Lüge strafbaar (de ontkenning dat tijdens de Tweede Wereldoorlog joden systematisch werden uitgeroeid, red.). Dat zal in Amerika niet snel gebeuren. In Europa speelt waarschijnlijk het gegeven mee dat hier de jodenvervolging concreet heeft plaats gevonden.''