Illegalen in Spanje in afwachting van iets beters

Tot een paar jaar geleden telde Spanje relatief weinig immigranten. Inmiddels staat het land binnen de Europa Unie voor veel illegalen bovenaan de lijst van interessante bestemmingen.

Een hok is het, net groot genoeg om in te slapen. Muren van kartonnen dozen, een oud matras fungeert als de deur. Het is na een maand in Spanje voorlopig het onderkomen van Maamar Rahmuni (34 jaar) met zijn vrouw, en zijn dochter (5) en zoontje (1). Twee kaarsen verlichten een pluche beer die boven het bed met de slapende kinderen hangt. Er is geen water, geen toilet, geen douche. Gekookt wordt er op een open vuur van sloophout, dat ruim voorradig is tussen de hangars op het vervallen industrieterrein aan de rand van Almería.

Het gesprek rond het vuur gaat over de politiecharge tegen de demonstratie van sin papeles (`zonder papieren') die twee weken geleden in het park bij de oude vesting verblijfsvergunningen eisten. Net als bij eerdere protesten elders in Spanje dreigde het de vorm van een langdurige bezetting aan te nemen. ,,Ze kwamen, we moesten weggaan en toen we dat niet deden, sloegen ze er op los'', zegt Hassan uit Algerije. Samen met dertig anderen werd hij gearresteerd, er vielen zeker twintig gewonden. Na een nachtje cel en voorgeleiding voor de rechter kon Hassan gaan. Als half-illegaal – zijn verblijfspapieren zitten al acht maanden in de ambtelijke molens – werd hij niet uitgewezen. Dat er flink op los werd gemept was goed te zien in de beelden die nog dezelfde avond werden uitgezonden op televisie.

De boodschap was duidelijk: een jaar na het in werking treden van de nieuwe, strengere vreemdelingenwetten, was de regering-Aznar niet langer bereid om de protesten van de illegale immigranten voor verblijfsvergunningen te accepteren.

,,Het markeert een omslag in het vreemdelingenbeleid'', meent Antonio Puertas, voorzitter van Almería-Acoge, een vrijwilligersorganisatie die immigranten helpt. Spanje ontwikkelde zich de afgelopen jaren van een land met relatief het minste aantal immigranten in de Europese Unie tot bestemming nummer één. Om orde in de chaos te scheppen, kregen illegalen vorig jaar een laatste kans om hun papieren aan te vragen voordat de strengere vreemdelingenwetten definitief van kracht werden. Meer dan 320.000 verzoeken om een verblijfsvergunning werden ingediend.

Dit algemeen pardon was het resultaat van felle protesten van de illegalen tegen de nieuwe wetten. Kerken en universiteitsgebouwen in heel Spanje werden bezet, protestmarsen werden gehouden. De spanning, die twee jaar geleden al tot uitbarsting kwam toen het stadje El Ejido nabij Almería zich tegen de immigranten keerde, liep verder op. De Marokkaanse consul zocht een jaar lang tevergeefs kantoorruimte in Almería en moest uiteindelijk onder politiebegeleiding zijn consulaat openen.

Uit het harde optreden van nu blijkt dat Spanje wil dat immigranten voortaan de officiële weg te bewandelen: een aanvraag bij de Spaanse ambassade in het thuisland waar een geratificeerd, voorlopig contract van de werkgever moet worden getoond. Inmiddels is de Spaanse regering met landen als Marokko, Colombia, Roemenië en Equador vaste quota van legale immigranten overeen gekomen. Werkgevers die buitenlanders nodig hebben moeten dat melden en kunnen arbeidskrachten werven via deze regeling.

De chaos zal er niet minder op worden, vrezen hulporganisaties. ,,Als werkgever weet je niet wie je krijgt. En de centrale manier waarop de zaak wordt afgehandeld belooft weer een flinke papierberg'', zucht Puertas. Het seizoenswerk bij boeren en tuinders – waar de meeste buitenlanders in het zuiden van Spanje op af komen – is van deze regeling uitgesloten. Hier moeten de immigranten na hun tijdelijk contract het land weer uit, wat zeker voor de immigranten uit de sub-Sahara vrijwel onmogelijk is. Ook de vastgestelde quota voor werkvergunningen lijken wat aan de zuinige kant vergeleken met de toestroom in de afgelopen jaren: 32.000 immigranten, van wie slechts een derde voor een permanente verblijfsvergunning in aanmerking komt.

In de lappendeken van Europese regelgeving voor immigratie blijft het echter aantrekkelijk om in Spanje een gaatje te zoeken, zo bewijst het huttenkamp bij Almería. De politie laat hier de illegalen ongemoeid. Veel tuinders kunnen nog steeds niet zonder de goedkopere werkkrachten en knijpen dus een oogje dicht.

,,Hier zijn het afgelopen jaar 35.000 werkvergunningen afgegeven. Maar het gekke is dat veel immigranten met een vergunning geen werk hebben, terwijl immigranten zonder een vergunning wél werken'', zegt Antonio Puertas. ,,En dan zijn er volgens de cijfers hier ook nog eens duizenden Spanjaarden die werkloos zijn en een uitkering hebben''.

Alleen een strengere arbeidsinspectie kan volgens hem een einde maken aan deze toestand. De immigranten beseffen volgens Puertas dat de kastuinbouw in het zuiden van Spanje draait op de goedkope werkkrachten van buiten de EU. Daar gaat een grote aantrekkingskracht van uit voor een verblijfsvergunning binnen de EU. ,,Als die er eenmaal is, laten ze hun familie overkomen en vertrekken ze op zoek naar iets beters'', zegt Puertas. In het huttendorp willen de meesten naar Noord-Europa, naar een oom of een neef in Parijs of Rotterdam. Daar is het leven beter. ,,Zodra ik mijn verblijfsvergunning heb'', zegt Abdullah, ,,Ben ik hier weg''.