Het padvindersboek van Al-Qaeda

Een ABC voor terrorisme van Osama bin Ladens Al-Qaeda is vorige week op internet gezet. Het blijkt een meer dan 1000 pagina's tellende opleiding tot zelfstandig terrorist. Maar de aanwijzingen voor het plegen van aanslagen komen bekend voor: Amerikaanse underground-boeken blijken de voornaamste bron van Al-Qaeda.

Er staat een Arabische handleiding voor terrorisme op internet. Hij telt meer dan duizend pagina's, is rijk geïllustreerd en bevat een inleidend eerbetoon aan Osama bin Laden. Vorige week werd de handleiding op het net gezet. De e-mailnieuwsdienst van de Amerikaanse Muslim Students Association (MSA) uit de staat Ohio kondigde het onomwonden aan: `Full `Encyclopedia of Jihad' now available online. Includes Explosives Manual.'

Een explosievenhandleiding op de koop toe. Deze verwijzing maakt elk misverstand onmogelijk: het gaat hier om de handleiding waarover de Amerikaanse en Britse media al anderhalf jaar opgewonden rapporteren. Zij stelden vast dat het Al-Qaedanetwerk van Bin Laden zijn terreuropleiding in de verschillende Afghaanse trainingskampen op schrift had gesteld en dat dit materiaal nu ook buiten Afghanistan opduikt.

De Amerikaanse Inlichtingendienst CIA kreeg twee jaar geleden waarschijnlijk als eerste zo'n handleiding op cd-rom uit Jordanië. De dienst gaf mondjesmaat illustratiemateriaal vrij en sindsdien heeft de pers er marginaal aandacht aan besteed. Op 1 oktober vorig jaar meldde het persbureau Associated Press (AP) dat het in Islamabad in Pakistan ook een complete Jihad Encyclopedie had bemachtigd: elf boeken met samen vele duizenden pagina's tekst. Huiveringwekkende lectuur, aldus het persbureau, die helder aantoont met wat voor een kwaardaardig vernuft de organisatie van Osama bin Laden te werk gaat.

Sinds vorige week kan iedereen kennis nemen van de inhoud van deze handleiding. Dat is geen overbodige luxe want AP was tot dusver niet scheutig met de verspreiding van het materiaal. De aangesloten media restte niets anders dan de plaatjes en de kwalificaties van het bureau over te nemen: het was chilling material. Tot dusver is alleen de voormalig CIA-agent Reuel Marc Gerecht aan een korte analyse toegekomen, toen hij eind 1999 bij een bezoek aan Ahmad Shah Massoud, de commandant van de Noordelijke Alliantie in Afghanistan, een papieren versie van de Encyclopedie ontdekte. Gerecht beschreef de vondst in Talk Magazine (september 2000) en later in het vakblad Middle East Quarterly (zomer 2001). Het was de omvangrijkste en meest gedetailleerde terreurhandleiding die hij ooit had gezien, schreef hij. Waarom had zijn vroegere werkgever dit kijkje op de terreuropleiding van Al-Qaeda gemist, vroeg hij zich af. De CIA liet in een zuinig commentaar aan The New York Times weten dat de dienst ,,al sinds eind jaren tachtig toegang had tot diverse versies van de handleiding.''

Afgelopen week bleef het stil. Dat is opmerkelijk. Misschien zijn maar weinig mensen aangesloten op MSA News. Misschien speelt een rol dat de handleiding in het Arabisch is gesteld en dat de eerste pagina's zijn gekalligrafeerd; vaak worden religieuze uitweidingen zo opgesierd. Het is ook mogelijk dat men aanneemt dat hier slechts het Arabisch origineel beschikbaar kwam van een veel kortere Engelse handleiding die het Amerikaanse ministerie van Justitie half december deels had vrijgegeven.

Over die kortere handleiding was veel te doen. Deze werd in mei 2000 door de Britse politie gevonden in een huis in Manchester en behoorde toe aan de Al-Qaeda-terrorist Anas-al-Liby die toen al ruim een jaar voortvluchtig was. De computertechnicus Al-Liby was in 1998 volgens verschillende getuigen betrokken bij de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania. April 2001, in het proces tegen een aantal handlangers, werd zijn handleiding als bewijsstuk ingediend. Sindsdien gaat het stuk door het leven als de Military Studies in the Jihad against the Tyrants. Afgelopen september, kort na de aanslagen op het World Trade Center, kwam het bestaan van het stuk in de herinnering terug en werd er veel uit geciteerd. De handleiding geeft aanwijzingen voor het maken van explosieven en het bereiden van vergiften en legt uit hoe men een tegenstander snel en efficiënt kan uitschakelen. Zo te zien, schreef de Amerikaanse pers, hadden de vliegtuigkapers precies volgens de aanwijzingen gehandeld. Maar wat het Amerikaanse ministerie van Justitie in vertaling op internet vrijgaf leek niet zo heel brisant.

Het is ook niet dit boek dat vorige week op internet ging. De Military Studies tellen maar 180 pagina's, bevatten weinig of geen illustraties en maken een wat gedateerde indruk. Ze zijn van weinig praktisch nut, hoeveel ophef er ook over is gemaakt.

BOOBYTRAPS

De handleiding die vorige week op het net kwam, telt 1.081 pagina's, is in het Arabisch gesteld en is rijk geïllustreerd. Die illustraties laten aan duidelijkheid niets te wensen over: het gaat hier over de bereiding van explosieven, het plaatsen van boobytraps, het plegen van aanslagen, spionage en gebruik van geheimtaal. De lengte van ruim duizend pagina's stemt overeen met de lengte die wordt opgegeven voor een Jihad Encyclopedie die in 1999 in het Pakistaanse Peshawar op een cd-rom was gevonden. De schijf werd aangetroffen in de woning van Khalil Deek, een Amerikaanse computertechnicus van Palestijnse komaf die was betrokken bij de voorbereiding van een bomaanslag tijdens de millenniumviering in Jordanië. De aanslag werd verijdeld.Toen de Pakistaanse politie, op verzoek van de Jordaanse autoriteiten, een inval deed in Deeks woning, vond zij een complete studio voor de samenstelling en vermenigvuldiging van de Jihad cd-rom's.

Voor zover valt na te gaan kwam tijdens het proces tegen Deek en zijn handlangers begin 2000 in Amman het bestaan van een Al-Qaeda-handleiding voor het eerst in de openbaarheid. The New York Times van 4 februari 2000 schreef erover, maar wereldwijd ontstond er een half jaar later pas aandacht voor, na het artikel van Gerecht in Talk Magazine. De media verbaasden zich over de gedegen, goed gestructureerde aanpak van de terreuropleiding van het Al-Qaeda-netwerk en sprak met afschuw over het gewelddadige karakter van de organisatie.

Precies een jaar later, na de aanslag van 11 september, herleefde de belangstelling voor ook deze handleiding, mede dankzij de vondst van Associated Press. Het werd al gauw duidelijk dat al veel cd-rom's waren verspreid voordat Deeks studio in Pakistan werd ontmanteld en dat verdere verspreiding niet meer was tegen te houden. Het kopiëren van een cd-rom is tegenwoordig kinderspel. In veel moskeeën en islamitische boekwinkels in het westen en het Verre Oosten zouden de cd-rom's volgens de voormalig CIA-agent Gerecht nu min of meer openlijk verkocht worden. De Belgische politie heeft al in maart 1995 bij een aanhanger van de aan de Al-Qaeda verwante Algerijnse GIA een Jihad cd-rom aangtroffen met maar liefst zesduizend pagina's tekst. Maar het heeft, schrijft Reuel Gerecht, heel lang geduurd voor de Belgen de waarde van de vondst inzagen.

De Jihad Encyclopedie mag nu wereldwijd zijn verspreid, bijna niemand komt aan een precieze analyse van de inhoud toe. Vertaling van het Arabische geschrift is een tijdrovende zaak. Vast staat, vertelt de vertaler die deze krant inschakelde, dat de zogenoemde Encyclopedie in werkelijkheid de titel Veiligheids- en inlichtingendienst draagt. De eerste pagina van het werk bevat een eerbetoon aan de vermaarde Palestijnse sjeik Abdullah Azzam, de grote inspiratiebron van Osama bin Laden, en de volgende bladzijde een eerbetoon aan Osama bin Laden zelf. Azzam wordt geprezen voor zijn steun aan de herleving van de jihad. Zijn dood – hij werd in 1989 in Peshawar vermoord – wordt herdacht. Ook Bin Ladens steun aan de jihad wordt geprezen. Verder wordt hij geëerd als oprichter van het `Kantoor der diensten' (de Maktab al-Khidamat), halverwege de jaren tachtig de voorloper van Al-Qaeda.

In de daaropvolgende duizend pagina's komt men snel ter zake. Dankzij de vele illustraties is enigszins te volgen wat er aan de orde wordt gesteld. Er staat informatie in over het gebruik van stafkaarten en de oriëntatie in het veld, inclusief het gebruik van de Grote Beer en Cassiopeia om het noorden te vinden. Er zijn kleine Basic-programma's om hoeken en afstanden te berekenen en er wordt wat basiskennis elektrotechniek en schiemanswerk verstrekt. Maar al gauw gaat het ook over het forceren van sloten, het gebruik en onderhoud van pistolen en revolvers, ballistiek en het plaatsen van valstrikbommen. De handleiding bevat technische aanwijzingen voor het plegen van aanslagen vanuit auto's en vanaf motorfietsen, er is een hoofdstuk over spionage en het schaduwen van tegenstanders en een hoofdstuk over het coderen van berichten.

Afgezien van een korte beschouwing over het gebruik en de bereiding van vergiften, waaronder ook insecticiden (zoals TEPP, Di-syston en Parathion) worden begrepen, wordt er volgens de vertaler gezwegen over chemische en biologische wapens.

Het hoofdstuk over het gebruik en de fabricage van explosieven is wegens de omvang en de hoeveelheid details het pièce de resistance van de Al-Qaeda-leergangen. Het betoog is enigszins te volgen dankzij de vele illustraties en de leesbare chemische formules. Het is een deel dat met zorg en oog voor detail is samengesteld. Stap voor stap wordt de materie behandeld. Dit zijn geen vrijblijvende theoretische oefeningen: Al-Qaeda-aanhangers blijken hun explosieven zelf uit heel eenvoudige grondstoffen te hebben samengesteld, roerend in plastic teilen in hotelkamers of garageboxen. Dat gebeurde in 1993 in de Verenigde Staten, in 1995 op de Filippijnen en in 1999 tweemaal, in Jordanië en in Canada.

ELEMENTAIR

Al met al biedt de Encyclopedie een complete opleiding tot zelfstandig terrorist, en tegelijk een adembenemend kijkje in de keuken van Al-Qaeda. Toch is het veel meer de volledigheid dan de diepgang die de aandacht trekt. Afgezien van het hoofdstuk over explosieven doet het meeste materiaal nogal elementair aan. Voor zover het begrijpelijk is, gaat het hoofdstuk over codering en geheimschrift over het gebruik van de `letterschuif' en een `pigpen cipher'. Dit zijn makkelijk te kraken geheimschriften die vooral in zwang zijn onder scholieren en padvinders.

Vooral dit laatste geeft de handleiding een gedateerde indruk. Het lijkt alsof het boek is samengesteld in de tijd dat zoiets als een `Pretty Good Privacy'-versleutelingstechniek voor de computer (waarvan Al-Qaeda-aanhangers zeker al sinds 1995 gebruikmaken) nog niet bestond. Ook van de pistoolmitrailleurs die worden getoond is er geen van een moderner type dan de Italiaanse Spectre M-4 uit 1983. De Encyclopedie stamt vermoedelijk uit het begin van de jaren negentig, toen satellietnavigatie GPS, e-mail en mobiele telefoons nog zeldzaam waren of niet bestonden.

Ook de veel beknoptere Military Studies stammen ongeveer uit die tijd. Daarin wordt verwezen naar een boek dat pas eind 1990 werd uitgegeven, maar de Military Studies zwijgen in alle talen over de Golfoorlog en de Amerikaanse aanwezigheid in Saoedi-Arabië, terwijl toch juist dat de toorn van Osama bin Laden opwekte. Sterker: in Military Studies staat geen letter kritiek op het westen of zelfs Israël. Het gewapend verzet waartoe wordt opgeroepen is, zo blijkt uit de tekst, uitsluitend gericht op `de ongelovige en afvallige heersers van de staten Egypte, Libië, Syrië, Jemen en Saoedi-Arabië'.

Het staat ook vast dat moslimterroristen die in Afghaanse trainingskampen waren opgeleid al in 1990 voorzien van handleidingen naar de VS kwamen.

In de New-Yorkse woning van El Sayyid Nosair, de man die de extremistische rabbijn Kahane doodschoot, werden al diverse handleidingen voor het gebruik en de fabricage van explosieven aangetroffen. Nosair bleek in contact te staan met de terroristen Ahmed Ajaj en Ramzi Yousef die in 1993 de eerste aanslag op het WTC pleegden. In hun bezit werden de eerste omvangrijke handleidingen gevonden waarop de naam Al-Qaeda voorkomt, al is ook dat pas jaren later ontdekt. Niet door de FBI maar door de freelance journalist Steven Emerson.

Terug naar de Encyclopedie. Er is nog iets dat de aandacht trekt. Dat is het onmiskenbaar westerse, om niet te zeggen Amerikaanse karakter van de illustraties. De getoonde pistoolschutters zijn geen gebruinde kerels met tulbanden of baarden, maar blanke mannen met T-shirts en honkbalpetjes. Ze staan voor westerse woningen. Veel illustraties hebben een Engels bijschrift. Het geheel oogt als een werkstuk van een middelbare scholier dat met schaar en lijmkwast uit westerse lectuur is samengesteld.

De vraag rijst wat de bron is van de Al-Qaedaleerstof. Daarover is op internet, vooral in nieuwsgroepen, behoedzaam gespeculeerd. Sommigen beweren dat de Encyclopedie voornamelijk is samengesteld uit Amerikaanse leger- en CIA-handleidingen. De CIA, die tijdens de Russische bezetting van Afghanistan (tussen 1979 en 1989, het was de tijd van de Koude Oorlog) een eigen kantoor had in Peshawar, zou de Afghaanse verzetsstrijders hebben voorzien van een keur aan Amerikaanse handleidingen op het gebied van sabotagetechnieken en guerrilla-oorlogsvoering. Dat beweert ook de ABC-journalist John Cooley in Unholy Wars. Er was een hele organisatie opgezet om de meest relevante handleidingen snel in het Arabisch om te zetten en in Pakistan te laten drukken. Een deel van die handleidingen kwam ook in bezit van de `Afghaanse Arabieren', de niet-Afghaanse moslimstrijders die de Afghanen al direct in 1979 vanuit het buitenland te hulp schoten. Velen van hen werden later aanhangers van Al-Qaeda. Na het vertrek van de Russen gebruikte Al-Qaeda de bijeengebrachte kennis tegen het westen.

Iemand als de links-activistische intellectueel Noam Chomsky gelooft heilig in deze theorie. De Amerikanen worden met hun eigen kennis aangevallen, stelt hij vast. Het klinkt niet onaannemelijk: ook voor de bestrijding van het communisme in Midden- en Zuid-Amerika heeft de CIA destijds een aantal praktische handleidingen opgesteld en verspreid. Het bestaan van deze handleidingen is nog niet zo lang bekend, de laatste zijn pas in 1996 vrijgegeven.

Sinds 11 september heeft de Amerikaanse pers er opvallend over gezwegen. Toch doen de CIA-moordinstructies in A study of assassination in grimmigheid niet onder voor de instructies uit de Military Studies. De technieken die in de Human resource exploitation training manual uit 1983 worden aanbevolen voor het verhoren van gevangenen (onthouding van eten, slaap, dekens en kleding, en gezinsleden onder druk zetten) zouden, op zijn zachtst gezegd, van willekeurige andere staten niet worden getolereerd. Ook voor de bestrijding van de Sandinisten in Nicaragua heeft de CIA een sabotagehandleiding in het Spaans opgesteld en aan de `contra's' uitgereikt: de Freedom Fighter's Manual.

Dat de Amerikaanse legerhandleidingen in kringen van fundamentalistische moslims op waarde worden geschat, is zeker. Het geruchtmakende, maar au fond onschuldige internetpamflet How can I train myself for Jihad verwijst expliciet naar de site waar veel van die handleidingen, bijeengebracht op cd-roms, zijn te bestellen. Want het merendeel ís gewoon te bestellen.

En het kan nóg directer. Het Al-Qaeda-vernuft Ali Mohamed, die betrokken was bij de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania, kreeg eind jaren tachtig de meeste relevante handleidingen op een presenteerblaadje. Mohamed was officier in het Egyptische leger maar diende tussen 1986 en 1989 als genaturaliseerd Amerikaan sergeant in het Amerikaanse leger. Hij werkte in Fort Bragg in North-Carolina waar ook het John F. Kennedy Special Warfare Center is ondergebracht. Dat centrum traint militairen in guerrilla-oorlogsvoering en guerrilla-bestrijding. Ali Mohamed heeft veel van het lesmateriaal in het Arabisch vertaald.

Toch gaat het te ver te zeggen dat de meeste plaatjes in de Jihad Encyclopedie die vorig week op het net ging, lijken op illustraties uit legerhandleidingen. Daarvoor doet de tekenstijl vaak wat te los of zelfs te frivool aan. Het geschrift biedt tegelijkertijd een link naar de Israëlische geheime dienst Mossad. De Encyclopedie bevat een lang hoofdstuk waarin, met kennelijke waardering, het opereren van de Mossad wordt beschreven. Dat materiaal is integraal overgenomen uit het boek By way of deception dat de naar Canada uitgeweken ex-Mossad-agent Victor Ostrovsky in 1990 uitbracht. Alle illustraties uit het werk zijn in de Encyclopedie terug te vinden.

Ook in de beknoptere Military Studies, dat hetzelfde boek in een voetnoot noemt, waren al veel van Ostrovsky's onthullingen terug te vinden. In essentie wordt Al-Qaeda-aanhangers het gebruik van Mossad-technieken aangeraden om te spioneren en in het geheim te opereren. Een wonderlijk en tamelijk onbegrijpelijk detail in de Military Studies, het advies om gebedssnoeren in te wrijven met een olie waarin het dodelijk plantengif ricine is opgelost, blijkt afkomstig uit het underground-boekje The Poisoner's handbook van Maxwell Hutchkinson (Loompanics, 1988). De in 1999 gearresteerde Ahmed Ressam die met een auto vol explosieven op weg was van Canada naar Los Angeles heeft verklaard dat op deze techniek ook werd geoefend in de Afghaanse trainingskampen van Al-Qaeda.

De grote verrassing komt van het uitputtende hoofdstuk in de Jihad Encyclopedie op internet over de bereiding van explosieven. Ook daarvoor blijkt te zijn geput uit underground-literatuur, in dit geval de serie Improvised Munitions Black Book, uitgegeven door Desert Publications. Dat is weer een piratendruk van een Amerikaanse legerhandleiding die in Fort Bragg werd uitgegeven. In theorie opent dit de mogelijkheid dat het origineel zelf ter beschikking stond.

Er blijkt een vast patroon zichtbaar: underground-boekjes zijn een belangrijke bron voor de Jihad Encyclopedie. Ook het eerder genoemde rijtje insecticiden (TEPP, Di-syston, enz.) komt uit The poisoner's handbook. Toen de Britse journalist Rory McCarthy in november het inmidels verlaten Afghaanse trainingskamp Darunta bezocht, vond hij in een leegstaand huis de boekjes Middle Eastern terrorist bomb designs en Guerilla's Arsenal: Advanced techniques for making explosives and time-delay bombs (The Guardian, 17 november). Het zijn allebei uitgaven van Paladin Press, steun en toeverlaat van anarchisten, rechts-extremisten en survivalists.

De Amerikaanse underground-literatuur als de voornaamste informatiebron van Al-Qaeda? Ere wie ere toekomt: Reuel Gerecht meende dat destijds al waar te nemen en noemde Paladin Press met name. Het kan bijna niet cynischer. Na de verwoestende aanslag met zelfgemaakte explosieven op het Alfred P. Murrah-gebouw in Oklahoma, in april 1995, heeft het Amerikaanse ministerie van Justitie op verzoek van het congres laten uitzoeken of informatie over de bereiding van explosieven niet al te makkelijk bereikbaar was.

Het eindrapport concludeert in april 1997 dat dit inderdaad het geval is. De hierboven genoemde titels worden met name genoemd. De regering Clinton heeft daarna geprobeerd de lectuur te verbieden, maar dat hebben anderen, met een beroep op het eerste amendement van de Grondwet (het recht op vrije meningsuiting), tegengehouden. In landen als Duitsland en Canada zijn de boekjes nu verboden, maar in de VS niet. Internetboekhandels als die van Amazon en Barnes & Noble sturen ze zonder bezwaar toe. Ook het beruchte Anarchist Cookbook, te vuur en te zwaard van internet geweerd, arriveert zonder problemen. Hetzelfde geldt voor het boekje Silent Death, dat adviezen geeft over de productie van zenuwgas.

De postbode kan dit boekje met een recept voor chemische wapens ook bezorgen in Peshawar en Kabul. Het wachten is op nieuwe vondsten in verlaten trainingskampen.